Мемлекет және нарық: тиімді басқарудың қағидалары

Тарихта жеке бастама прогрестің, инновация мен тұрақты өсудің қозғаушы күшіне айналған көптеген мысалдар бар. Сонымен қатар, мемлекет те тиімді басқарушы бола алатын жағдайлар кездеседі, алайда сарапшылардың бағалауынша, олар көбіне ерекшелік болып қалады.

Бұл тәжірибелерден шығарылатын негізгі ой – мемлекет пен нарықтың бірін таңдау емес, олардың арасынан тиімді тепе-теңдікті табу. Әр сала өз рөлін атқарып, қоғам мен мемлекетке пайда әкелгенде ғана жүйе дұрыс жұмыс істейді.

Мәселен, «Американы салған адамдар» атты деректі сериалда жеке кәсіпкерлердің қалайша тұтас инфрақұрылым құрып, өзге салалардың дамуына серпін бергені көрсетілген.

• ⁠ ⁠Эндрю Карнеги болат империясын құрып, әр процесті шығынды азайту үшін оңтайландырды.
• ⁠ ⁠Джон Д. Рокфеллер мемлекеттік тасымалдан әлдеқайда тиімді мұнай құбырлары жүйесін жасады.
• ⁠ ⁠Коллис Хантингтон мен Леланд Стэнфорд өз қаржысын қатерге тігіп, трансконтиненталды теміржолды салды.
• ⁠ ⁠Корнелиус Вандербильт алғашында пароходпен айналысып, кейін теміржол саласына өтті.

«Неліктен Америка бай?» атты бейнероликте айтылғандай, АҚШ-тың табысқа жетуінің басты себебі – жеке меншікті қорғау, бизнесті бастауға төмен кедергілер және ынталандыру жүйесі. Дәл осы шарттар елді экономикалық көшбасшы етті.

Логика қарапайым: жеке меншік иесі өз қаражатын қатерге тіккендіктен, амалсыздан тиімді болуға ұмтылады. Өйткені тиімсіздіктің шығынын өзі көтереді, мемлекет емес. Ал мемлекеттік орындаушылардың ынталандыруы бөлек: оларға көбіне нәтижеден гөрі жұмысты «көрсету» маңыздырақ.

Қазақстанда да мысалдар бар. Жақында «Қайрат» футбол клубы мемлекеттік қаржыландырусыз-ақ жеңіске жетіп, жеке бастаманың әлеуетін көрсетті. Банктік секторда Каспи банк ерекшеленіп отыр: ол онлайн-төлемдер мен мемлекеттік қызметтер алаңын ұсынып, ТМД елдерінен де озық қызмет ауқымын қамтамасыз етті.

Сонымен бірге мемлекет те кейде табысты қожайын бола алады.

• ⁠ ⁠Сингапурда Ли Куан Ю басқаруымен мемлекет стратегиялық инвестор әрі реттеуші ретінде тиімді жүйе құрды. Temasek пен GIC холдингтері арқылы мемлекет бизнесті жеке инвестор сияқты тәртіппен жүргізіп, инфрақұрылым салды, білімді дамытты, жемқорлықты азайтты.
• ⁠ ⁠Қазақстанда «Қазатомпром» мемлекеттік компаниясы халықаралық деңгейге шыққан үлгі.
• ⁠ ⁠Қытайда мемлекет басым бағыттарды (технология, энергетика, инфрақұрылым) айқындап, сонымен қатар Alibaba мен Tencent сияқты алыптардың өсуіне мүмкіндік берді.

Халықаралық тәжірибе мен Қазақстандағы мысалдарға сүйене отырып, тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін қағидаларды айтуға болады:

• ⁠ ⁠Мемлекеттің рөлі. Білім беру, денсаулық сақтау, қауіпсіздік, сот жүйесі, ортақ инфрақұрылым (соның ішінде энергетика) мемлекет құзырында болуы тиіс. Бұл салалардағы нарықтық сәтсіздіктер қоғам үшін ауыр зардап әкелуі мүмкін.
• ⁠ ⁠Нарықтық сала. Сауда, құрылыс, ойын-сауық, логистика, кәсіби спорт сияқты бағыттар жеке бастамаға қалдырылуы керек. Мұнда мемлекет тек әділ әрі түсінікті ережелер орнатып, реттеуші рөлін атқарады.
• ⁠ ⁠Субсидия саясаты. Мемлекеттік қолдау уақытша құрал болуға тиіс. Негізгі мақсат – өсімге жағдай жасау. Мысалы, бюджет қаражатын клубтарды ұстауға емес, 31 млрд теңгеге 5 000 аулалық футбол алаңын салуға бағыттау әлдеқайда тиімді.
• ⁠ ⁠Жеке меншікті қорғау. Жеке бастаманың басты ынталандырушысы – жеке меншіктің қорғалуы. Бұл тәуелсіз сот жүйесін құру арқылы қамтамасыз етіледі.

Қазақстан жеке бастаманың дамуына кең жол ашып, мемлекетке тек әділ әрі тиімді «ойын ережесін» орнату міндетін қалдырса, тепе-теңдікті таба алады. Осылайша жеке бизнес қоғам мүддесіне жұмыс істеп, мемлекет оның тұрақты дамуына жағдай жасайды.