КСРО экономикалық дағдарысы: Қазақстанның сабақтары

КСРО-ның 1980–1990 жылдардағы экономикалық күйреуі мен қазіргі Қазақстандағы қарқынды өсімге ұмтылыс — бір маңызды заңдылықты көрсетеді: экономикадағы қателіктер қайталанып отырады, ал «экономикалық ғажайып» ерекше жағдайлардың үйлесуін талап етеді.

КСРО-да негізгі қате — ақша массасы тауар өндірісінен жылдам өсті. Бұл «ақша шамадан тыс жиналып қалуына» (денежный навес), дефицитке және ақыр соңында гиперинфляцияға алып келді.

Бүгінде Қазақстан қысқа мерзімде ЖІӨ-ні екі еселеуді көздеп, экономиканы ауқымды қаржыландыру арқылы ынталандырып отыр. Бірақ мұндай қадам инфляцияның өсуіне және кей нарықтардың (мысалы, тұрғын үй) қызып кетуіне алып келуі мүмкін.

Мәселе — тек ақша құюмен шектеліп, құрылымдық реформаларды айналып өту қауіпті. Ал инфляциясыз екі есе өсім мен жаңа салаларды қалыптастыру үшін ерекше шешімдер қажет.

Әрине, Қазақстанның ЖІӨ-ні $450 млрд-қа жеткізу және $150 млрд тікелей инвестиция тарту мақсаты — амбициялы әрі оң қадам. Бірақ бұл үшін мемлекеттік қаржыны шектен тыс пайдалану қауіпті. Мәселен, «Бәйтерек» холдингі кәсіпкерлікті қолдау, тұрғын үй құрылысы мен ірі ұлттық жобаларды дамыту үшін 8 трлн теңге бағыттауды жоспарлап отыр, ал 2027 жылға қарай бұл көлем 10 трлн теңгеге дейін өсуі мүмкін.

Алайда мұндай ірі қаржы құю төмендегідей қауіптерді туындатады, бұл — КСРО-ның соңғы жылдарындағы тәжірибеден белгілі:

1.⁠ ⁠Ақша массасының шектен тыс өсуі. 1980-жылдардың соңында КСРО-да халық қолында көп ақша болғанымен, тауар жетіспеді. Өндіріс тоқырады, еңбек өнімділігі төмендеді, ал мемлекет әлеуметтік және әскери шығындарды қаржыландыруды жалғастырды.

2.⁠ ⁠Инфляция. Бағалар мемлекет тарапынан белгіленгендіктен, ресми түрде инфляция жоқ еді. Бірақ іс жүзінде ақшаның сатып алу қабілеті құлдырады. Тауар жетіспегендіктен, ақша құнын жоғалтты. 1990-жылдардың басында баға ырықтандырылған соң бұл ашық гиперинфляцияға ұласты. Қазақстан бұл кезде өз ұлттық валютасын дер кезінде енгізбей, кеңестік рубльдің «КамАЗ-дармен» келуінен қос соққы алды.

3.⁠ ⁠Әлеуметтік дағдарыс. Ақша мен тауар арасындағы тепе-теңдік жоғалып, халық рубльге сенімін жоғалтты. Бартер мен көлеңкелі нарық күшейді.

Бүгінгі Қазақстан КСРО-дан өзгеше — біз нарықтық экономикада, еркін баға жағдайында өмір сүріп жатырмыз. Бірақ тез әрі шамадан тыс ақша құю да мынадай қауіп тудырады:

• ⁠ ⁠Инфляцияның өсуі. Өндірістік қуат шектеулі болғанда сұраныстың артуы бағаның өсуіне алып келеді. Бүгінде бұл үрдіс әлеуметтік маңызы бар тауарлар мен қызметтерде байқалады (азық-түлік, коммуналдық қызмет, жанармай және т.б.).
• ⁠ ⁠Тұрғын үй бағасының шарықтауы. Қазақстанда артық ликвидтілік көбіне тұрғын үй нарығына кетеді. Осылайша, «көпіршік» пайда болуы мүмкін. Мысалы, krisha.kz дерегінше, Астанада пәтердің шаршы метрі 2015 жылғы 320 мың теңгеден 2025 жылы 540 мың теңгеге дейін, яғни 70%-ға өсті. Салыстыру үшін, Дубайда осы кезеңде баға небәрі 36%-ға өсті. Демек, Қазақстанда тұрғын үй бағасы Дубайға қарағанда екі есе жылдам өсіп отыр.

Ұсыныстар

• ⁠ ⁠ЖІӨ-ні екі еселеу мақсатының мерзімін шынайырақ кезеңге (мысалы, 2035–2036 жж.) ауыстырып, бұл өсімді нақты көрсеткіштермен (өндірістік инвестициялар, өнеркәсіп өсімі, экспорт көлемі, бақыланатын инфляция) байланыстыру. Бұл қаржыны асығыс құюдан туатын саяси-экономикалық қысымды азайтады.
• ⁠ ⁠«Бәйтерек» қаржыландыратын жобаларға қатаң талаптар қою (NPV, жұмыс орындары, экспорттық әсер, жеке инвесторлардың кемінде 50% үлесі).
• ⁠ ⁠Қаржыландыруды тек экспортқа бағытталған жобалар мен көлік және энергетикалық инфрақұрылым жобаларына шоғырландыру.
• ⁠ ⁠Тұрғын үй нарығындағы алыпсатарлықты тежеу үшін құралдар енгізу (бос тұрған үйлерге салық, екінші үй сатып алуға салық, қысқа мерзімде қайта сатуға прогрессивті салық). Бұл баспанаға мұқтаж адамдарға үй алуға мүмкіндік береді, ал алыпсатарлардың қызығушылығын азайтады.