EC[ON]OMY

Кешенді реттеу: шығындар мен тиімділікті тиімді басқаруға бағалау

Мемлекеттік реттеудің экономикадағы рөлі кеңейіп жатқан кезде, оның түрлі секторларға әсері айқындала түсуде. Алайда, бұл араласуларды бағалау әлі де күрделі мәселе болып табылады. Матильда Бомбардини, Франческо Требби және Мяо Бен Чжанг жүргізген жаңа зерттеу мемлекеттік реттеу шығындары мен тиімділігін бағалау үшін қолданылатын қазіргі әдістердің аясын кеңейту қажеттілігін көрсетеді. Олар талқылаған тәсілдер шығындар мен тиімділікті жүйелі түрде талдау әдісін өзгерте алады.

Зерттеу реттеудің барлық құрамдас бөліктерін бағалауда кездесетін бірнеше маңызды мәселелерге назар аударады. Олардың қатарында мыналар бар:

1. Бағалау әдістерін стандарттаудың жоқтығы. Реттеу талаптарын орындаудағы жеке шығындарды зерттеуге бағытталған зерттеулерде бірыңғай стандарттардың болмауы айтарлықтай қиындық туғызады. Бұл әртүрлі шараларды салыстыру және тиімді саяси ұсыныстар жасау процесін күрделендіреді. Бірыңғай әдістерсіз экономикалық және әлеуметтік құндылықты дәл анықтау қиын болуы мүмкін.

2. Ұзақ мерзімді және жанама әсерлер. Реттеудің көптеген түрлері бірнеше жылдан кейін ғана әсерін тигізеді. Бұл ұзақ мерзімді салдарлар экономикалық жағдайға едәуір ықпал ете алады, бірақ тиісті құралдардың жоқтығынан олар көбінесе талдаудан тыс қалады. Бұдан басқа, инновациялар мен демографиялық үрдістер сияқты жанама әсерлер неғұрлым егжей-тегжейлі және мұқият бағалау әдістерін талап етеді.

3. Әлеуметтік тиімділік пен шығындарды өлшеу. Дәстүрлі экономикалық тәсілдер жеке тиімділікті өлшеуге баса назар аударады, ал қоршаған ортаны қорғау немесе қоғамдық денсаулықты жақсарту сияқты әлеуметтік артықшылықтарға сирек көңіл бөлінеді. Мұндай реттеудің «жұмсақ» аспектілерін сандық тұрғыдан бағалау қиын, бұл реттеуді әзірлеу және жүзеге асыруға жауапты мемлекеттік органдар үшін қосымша қиындықтар туғызады.

4. Қоғамға кешенді әсерін есепке алу. Реттеу қоғамдық және мәдени өзгерістерге кең көлемде әсер етіп, оларды да ескеру қажет. Қазіргі заманғы реттеуші шешімдер осы өзгерістерді ескеруге ұмтылуы тиіс, өйткені олар халық пен саясаткерлер арасында реттеудің тиімділігіне деген көзқарасқа әсер етуі мүмкін.

Жоғарыдағы талдаудан реттеудің экономикалық көрсеткіштерден де кеңірек мәнге ие екендігі айқын. Бұл шаралардың шығындары мен тиімділіктері тек қабылдау кезеңінде ғана емес, ұзақ мерзімді салдарларын да ескере отырып қарастырылуы тиіс. Тиісті бағалау заманауи қажеттіліктер мен әлеуметтік басымдықтар арасындағы тепе-теңдікті сақтауға қабілетті тиімді және тұрақты басқару жүйесін құруда маңызды рөл атқарады.

Нақты бағалаудың қажеттілігі сонымен бірге реттеу шығындарын бағалаудың кешенді әдісінсіз саясаткерлер реттеу шығындары тиімділіктерін қате анықтап, «реттеуші тұзақтар» тудыруы мүмкін екендігімен байланысты. Сонымен қатар, ұзақ мерзімді салдарды елемеу бәсекеге қабілеттілікті төмендетіп, халықтың сенімін жоғалтуға алып келуі мүмкін, бұл әсіресе өзгерістерге жедел жауап беру қажет болған жаһандық экономика жағдайында өте маңызды.

Экономикалық, әлеуметтік және экологиялық параметрлерді қамтитын толыққанды бағалау жүйесі үкіметтерге неғұрлым ақылға қонымды шешімдер қабылдауға және реттеу жағдайында тұрақты өсу, инновациялар және өмір сүру сапасын арттыруға мүмкіндік беретін жағдайлар жасауға мүмкіндік береді. Бұл қазіргі заманғы экологиялық дағдарыстар, жаңа технологиялық өзгерістер немесе әлеуметтік теңдіктің талаптары сияқты шұғыл қажеттіліктер аясында ерекше маңызды.

Экономиканың барлық дерлік салаларын қамтитын мемлекеттік реттеу ауқымы ұлғайып келе жатқандықтан, зерттеу жағдайды жақсарту үшін бірнеше маңызды бағыттарды көрсетеді. Біріншіден, ол өзгерістерге бейімделе алатын икемді реттеуші тетіктердің маңыздылығын атап көрсетеді. Мысалы, реттеуді бейімдеуші жүйелерге көшу мемлекеттік органдарға ағымдағы экономикалық және әлеуметтік жағдайларға байланысты шараларын уақытында түзетуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, реттеу шараларын бағалауда халықаралық стандарттарды енгізу салыстырмалы талдауды жеңілдетіп, елдер арасындағы білім алмасуды жандандыра алады. Стандарттау әлемдік деңгейде үйлестірілген тәсілдерді әзірлеуге көмектесетін бірыңғай бағалау әдістерін енгізуге мүмкіндік береді, бұл экология және денсаулық сақтау сияқты салаларда әсіресе пайдалы болады.

Реттеу процесінің ашықтығы да ерекше назар аударуды қажет етеді. Ашықтық тек азаматтардың сенімін нығайтып қана қоймай, сонымен бірге талқылауларға белсенді қатысуға ынталандырады, бұл әділетті және тиімді реттеуші нормаларды құруға көмектеседі. Азаматтық қоғамды жаңа реттеу шараларын талқылау процесіне қосу және олардың ықтимал салдарлары туралы деректерді жариялау реттеуді жақсартуға және оның тиімділігін арттыруға ықпал етуі мүмкін.

Бомбардини, Требби және Чжангтың зерттеуі реттеуді бағалау әлдеқайда күрделі және көп қырлы тәсілді қажет ететіндігін көрсетеді. Мемлекеттік реттеу шығындары мен тиімділігін бағалау тек экономикалық көрсеткіштерді ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік салдарды да қамтуы керек. Осы саладағы стандарттау мен икемділік, сондай-ақ ашықтықты арттыру реттеуші шешімдердің сапасын жақсартуға және олардың тиімділігін әділетті түрде бөлуге мүмкіндік береді. Тек экономикалық және әлеуметтік факторларды біріктіру арқылы біз қазіргі заманғы сын-қатерлерге жауап беретін және тұрақты дамуға ықпал ететін тиімді реттеу жүйесін құра аламыз.

Дайындаған: Лина Егель қызы, Economy.kz порталының сарапшысы

Scroll to Top