EC[ON]OMY

Калорияларды тұтыну және ЖІӨ арасында байланыс экономикалық әл-ауқатты қалай көрсетеді

Калорияларды тұтыну мен жан басына шаққандағы ЖІӨ арасындағы байланысты зерттеулер экономикалық және әлеуметтік статистика аясында халықтың өмір сүру деңгейі мен әл-ауқатын талдау үшін жиі қолданылады.

Бұл тақырып соңғы 50 жыл ішінде көптеген зерттеушілердің назарын аударды:

  • 1970-ші жылдар: Зерттеулер калорияларды тұтыну деңгейі мен экономикалық өсімді глобалды бүкіләлемдік бақылаумен басталды.
  • 1980-ші және 1990-шы жылдар: Осы кезеңде Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) және Дүниежүзілік Банк калорияларды тұтыну және экономикалық көрсеткіштер бойынша толық есептерді белсенді жариялауға бастады.
  • 2000-ші жылдар: Технологиялардың дамуы және деректерді жинау әдістерінің жетілдірілуі арқасында дәлірек және кең көлемді дерек базаларын құруға мүмкіндік берді.
  • 2010-шы жылдар: Деректердің сапасы мен қолжетімділігінде айтарлықтай жақсару болды. ФАО, Дүниежүзілік Банк және басқа да халықаралық ұйымдар тұрақты түрде есептер жариялауды жалғастыруда, мысалы, ФАО-ның «Әлемдегі азық-түлік қауіпсіздігі мен тамақтану жағдайы» есебі тұрақты түрде жаңартылып отырады.
  • 2020-шы жылдар: Зерттеулер COVID-19 пандемиясы, климаттың өзгеруі және бүкіләлемдік экономикалық тербелістер сияқты заманауи сын-қатерлерді ескере отырып жалғасуда.

Халықаралық зерттеулердің нәтижелері халықтың тамақтану рационының калориялық мәнінің артуына байланысты тұрақты үрдісті көрсетеді, бұл өнімдерді өндіру, тарату және тұтыну модельдеріндегі өзгерістер мен прогресті білдіреді.

Адамның тамақтану рационының тағамдық құндылығы елдің азық-түлік қауіпсіздігін бағалаудың маңызды көрсеткіші болып табылады, алайда бұл көрсеткіш тамақтану қажеттіліктерінің толық спектрін қамтамасыз етпейді, өйткені толыққанды тамақтану үшін тек энергиядан гөрі көбірек нәрсе қажет.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) стандарттары бойынша, ересек адам күніне кемінде 3000 калория тұтынуы тиіс. Ourworldindata.org деректері бойынша, Қазақстан халықтың жан басына шаққандағы калория тұтыну деңгейі бойынша әлемнің ТОП-40 елінің қатарына кіреді, яғни еліміздің әр тұрғыны орта есеппен күніне 3366 калория тұтынады.

Дәстүрлі түрде бұл көрсеткіш бойынша көшбасшы АҚШ болып табылады, онда әр азамат шамамен күніне 4000 калория тұтынады. Айта кету керек, көптеген дамыған және бай елдерде жоғары калория тұтыну деңгейі байқалады.

Алайда, кейбір экономистер адамның тамақтану рационының калориялығы мен елдің ЖІӨ деңгейі арасында байланыс бар деп болжайды. Дегенмен, Қазақстанда бұл теория расталмайды, өйткені 2008 жылдан бері жан басына шаққандағы ЖІӨ өсімі тұрақты, ол төрт есе өсті (1024,2 мың теңгеден 4418 мың теңгеге дейін). Осы уақыт аралығында халықтың жан басына шаққандағы калория тұтыну деңгейі тек 10% өсті (күніне 3066 калориядан 3366 калорияға дейін).

Бұл жағдай ел азаматтары арасында байлықтың теңсіз бөлінуі мен азық-түлікке жоғары шығындардың бар екенін жанама түрде көрсетеді. Мысалы, ресми статистикаға сәйкес, қазақстандықтар орта есеппен өз табыстарының 51%-ын азық-түлікке жұмсайды, оның ішінде ет және ет өнімдері отбасының ай сайынғы табысының 17%-ын құрайды.

Жүргізілген талдау негізінде келесі қорытындылар жасалды:

  • Көптеген елдерде калорияларды тұтыну мен жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейі арасында оң корреляция бар. Бұл жоғары ЖІӨ бар елдерде адамдар әдетте көбірек калория тұтынады, бұл көптеген және әртүрлі тағамға қол жеткізумен байланысты.
  • Жоғары ЖІӨ бар елдерде тек көп калория тұтынылмайды, сонымен қатар тағамның сапасы жақсарады, оған ақуыздар, витаминдер мен минералдардың үлкен үлесі кіреді.
  • Кейбір бай елдерде жоғары калория тұтыну артық салмақ пен семіздік мәселелерімен байланысты.
  • Төмен ЖІӨ бар елдерде жиі аштық және калория жетіспеушілігі байқалады, бұл денсаулыққа әртүрлі проблемалар туғызады, соның ішінде микроэлементтердің жетіспеушілігі мен инфекциялық аурулардың өсуімен байланысты.
  • Қазақстанда калорияларды тұтыну мен жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейі арасында тікелей корреляция жоқ, бұл мүмкін азық-түлікке жоғары шығындар мен қоғамдағы теңсіздік деңгейімен байланысты.

Ерлан Каримов

экономист

Scroll to Top