Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері өндірістік экономикаға айналуға ұмтылып келеді. Осы уақыт ішінде көптеген мемлекеттік бағдарламалар қабылданды, даму институттары құрылды, жүздеген жоба қаржыландырылды, қомақты қаражат бөлінді. Бірақ ондаған жыл өткен соң ел әлі де өндіруден гөрі қазып алуды жақсы меңгерген экономика болып қалып отыр. Бұл жаңалық емес. Әлдеқайда маңызды сұрақ басқа. Неге осыншама бағдарламаға, зауыттарға және қолдау шараларына қарамастан өнеркәсіп экономиканы түбегейлі өзгерте алмады?
Әдетте индустрияландыру туралы әңгіме сандардан басталады. Қанша кәсіпорын ашылды, қанша инвестиция тартылды, қанша жұмыс орны құрылды. Мұндай көрсеткіштер есептерде жақсы көрінеді. Бірақ зауыттардың саны мен экономиканың сапасы арасында үлкен айырмашылық бар. Дәл осы жерде өнеркәсіп саясаты мен шынайы өнеркәсіптік даму арасындағы шекара жатыр.
Қазақстан ұзақ уақыт бойы табысты жаңа кәсіпорындардың санымен өлшеп келді. Неғұрлым көп зауыт ашылса, саясат соғұрлым табысты болып көрінді. Алайда әлемдік тәжірибе көрсеткендей, зауыттың өзі табысқа кепілдік бермейді. Өндіріс орны ондаған жыл жұмыс істеуі мүмкін, өнім шығарып, жұмыс орындарын құруы мүмкін, бірақ соған қарамастан ұзақ мерзімді өсімнің көзіне айналмай қалуы ықтимал.
Себебі қарапайым. Елдер көп тауар өндіргені үшін емес, сол тауарлардың ішінде көбірек құн, технология және білім қалыптастырғаны үшін байиды.
Сондықтан сырт көзге бірдей көрінетін екі зауыттың экономикаға әсері мүлдем бөлек болуы мүмкін. Бір кәсіпорын жергілікті жеткізушілерді дамытады, жаңа құзыреттер қалыптастырады, қосылған құнды ел ішінде қалдырады. Екіншісі сырттан келген бөлшектерді жинаумен ғана шектеледі. Статистика үшін екеуі де өнеркәсіп болып саналады. Бірақ экономика үшін айырмашылық өте үлкен.
Бұл мәселе Қазақстан үшін ерекше маңызды. Өйткені индустрияландыру туралы пікірталастар әлі күнге дейін кәсіпорындардың санына көбірек назар аударады. Ал олардың ішінде не болып жатқаны көбіне назардан тыс қалады.
Шын мәнінде, Қазақстанның мәселесі ешқашан зауыттардың жетіспеушілігі болған емес. Осы жылдар ішінде ондаған индустриялық бағдарлама іске қосылды. Арнайы институттар құрылды. Субсидиялар бөлінді. Жеңілдіктер берілді. Инвестициялық жобалар қаржыландырылды. Бірақ өнеркәсіп экономиканың жаңа құрылымын қалыптастыратын күшке айнала алмады.
Көп жағдайда оның себебі инвестицияның аздығынан немесе нарықтың шағындығынан емес. Мәселе өнеркәсіптік дамудың қалай түсінілгенінде жатыр. Ұзақ уақыт бойы әрбір жоба басынан бастап тиімді болуы керек деген көзқарас басым болды. Тәуекелдерді алдын ала азайтуға тырысты. Кәсіпорын алғашқы күннен бастап бәсекеге қабілетті болуы керек деп есептелді. Мұндай тәсіл қисынды көрінеді. Бірақ ірі өндірістік экономикалардың тарихы басқа нәрсені көрсетеді.
Мысалы, Қытай ұзақ уақыт бойы көлемге басымдық берді. Өндіріс ішкі сұраныстан жылдам өсті. Кейбір қуаттар артық болып көрінді. Қателіктер болды. Бірақ олар өсудің табиғи бөлігі ретінде қабылданды. Уақытша тиімсіздік өндірістік тәжірибе жинақтаудың құны саналды.
Қазақстан басқа жолды таңдады. Артық қуаттан да, тәуекелден де, уақытша тиімсіздіктен де қашуға тырысты. Соның салдарынан өсім қажетті ауқымға жетпей тұрып тежеліп отырды. Дегенмен ауқымның өзі де түпкі мақсат емес. Егер мәселе тек көлемде болса, онда өнеркәсіптік саясаттың мәні жаңа зауыттар салумен ғана шектелер еді.
Шындық әлдеқайда күрделі. Елді байытатын нәрсе — зауыттардың саны емес. Елді байытатын нәрсе — өнімділік. Бұл айырмашылық теория сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ дәл осы фактор ұзақ мерзімді табысты анықтайды.
Екі зауыт бірдей өнім шығаруы мүмкін. Бірдей көлемде өндіруі мүмкін. Тіпті қызметкерлер саны да ұқсас болуы мүмкін. Бірақ олардың бірі ел ішінде жоғары қосылған құн қалыптастырса, екіншісі импорттық бөлшектерді жинаумен ғана айналысады. Нәтижесінде сырт көзге екеуі де бірдей көрінгенімен, экономикаға әсері әртүрлі болады.
Сондықтан көптеген мемлекеттер ондаған жыл бойы индустрияландыру мен технологиялық тәуелділіктің арасында қалып қояды. Өндіріс бар. Зауыттар жұмыс істейді. Бірақ өнімділік баяу өседі. Қосылған құн шектеулі күйінде қалады.
Қазақстан үшін бұл мәселе қазір ерекше өзекті. Өйткені мемлекет өнеркәсіптік саясатты күшейтіп жатыр. Қолдау құралдары көбейіп келеді. Қаржыландыру көлемі өсіп жатыр. Бірақ негізгі сұрақ өзгермейді: бұл қолдау экономиканың құрылымын шынымен өзгертіп жатыр ма? Тәжірибе көрсеткендей, әрдайым емес.
Көп жағдайда мемлекеттік қолдау компаниялардың тәуекелін азайтады және шығындарын жабуға көмектеседі. Бұл қысқа мерзімде тұрақтылық береді. Бірақ ол компанияларды технологияны жаңартуға, тиімділікті арттыруға немесе жаңа нарықтарды іздеуге міндеттемейді. Нәтижесінде экономика бәсекеге емес, қолдауға бейімделе бастайды.
Осы жерде маңызды парадокс пайда болады. Мемлекет белсендірек болады. Қаржы көбейеді. Жобалар іске қосылады. Бірақ экономиканың ішкі логикасы өзгермейді. Қолдаудың өсуі өнімділіктің өсуін алмастырады.
Мұндай жағдайда тағы бір мәселе туындайды. Мемлекет пен бизнес қателікке әртүрлі қарайды. Жеке компания сәтсіз жобаны жауып, шығынды мойындай алады. Мемлекет үшін бұл әлдеқайда қиын. Саяси міндеттемелер, әкімшілік шешімдер және бұрын жұмсалған қаражатты сақтау талпынысы көптеген жобаларды күткеннен ұзақ қолдауға алып келеді.
Шағын экономика үшін мұның салдары айқынырақ сезіледі. Қателіктер үлкен жүйеде жоғалып кетпейді. Олар бүкіл экономикаға әсер етеді. Әрбір ірі жоба ресурстың елеулі бөлігін алады. Сондықтан қате шешімнің бағасы жоғары болады.
Тағы бір мәселе қолдаудың көбіне бұрыннан қалыптасқан ойыншыларға бағытталуында. Мұндай тәсіл тәуекелді азайтады және нәтижені тезірек көрсетуге мүмкіндік береді. Бірақ сонымен қатар жаңа бағыттардың пайда болуын баяулатады. Экономика бұрыннан бар орталықтардың төңірегінде айнала береді. Бәсеке әлсірейді. Жаңа компаниялардың өсу мүмкіндігі азаяды.
Осының бәрі жарияланған мақсаттар мен қолданылатын құралдардың арасында айырмашылық бар екенін көрсетеді. Мақсаттар әрдайым ауқымды. Экономиканы әртараптандыру. Өнімділікті арттыру. Технологияларды дамыту. Бәсекеге қабілеттілікті күшейту. Ал құралдар көбіне өзгермейді. Тікелей төлемдер. Жеңілдіктер. Белгілі бір салалар мен компанияларды қолдау.
Нәтижесінде қайшылық пайда болады. Құрылымдық өзгеріс бизнес мінез-құлқының өзгеруін талап етеді. Бірақ көптеген құралдар қазіргі жүйені сақтауға бағытталған.
Қазақстан қазір индустрияландыру туралы әңгіменің жаңа кезеңіне келіп отыр. Енді басты мәселе жаңа зауыттар ашуда емес. Басты мәселе — қолданыстағы өндірістердің ел ішінде көбірек құн қалыптастыруында. Жергілікті өндіріс қаншалықты тереңдейді? Құзыреттер қаншалықты жылдам дамиды? Технологиялар мен білім қаншалықты тиімді пайдаланылады?
Сондықтан өнеркәсіптік саясаттың болашақтағы табысы жаңа объектілердің санымен емес, экономиканың әрбір инвестициядан, әрбір жұмыс сағатынан және әрбір жаңа білімнен қанша қосымша құн жасай алатынымен өлшенеді.
Мұндағы басты парадокс өте қарапайым. Зауыт салу өндірістік экономика құрудан әлдеқайда оңай. Кәсіпорынды бірнеше жылда ашуға болады. Ал жеткізушілер жүйесін, технологияларды, құзыреттерді және инновациялық ортаны қалыптастыру үшін ондаған жыл қажет. Дәл осы айырмашылық Қазақстанның алдағы жылдардағы бағытын анықтайды.
Сондықтан бүгінгі негізгі сұрақ жиырма жыл бұрынғыдай емес. Әңгіме енді тағы қанша зауыт салу керек екені туралы емес. Әңгіме өнеркәсіптік саясаттың объектілер салу логикасынан өнімділікті арттыру логикасына өте алатыны туралы.
Өйткені түптеп келгенде елдерді байытатын нәрсе зауыттардың саны емес. Елдерді байытатын нәрсе — сол зауыттардың ішінде қалыптасатын білім, технология және қосылған құн.
