Фармацевтикалық инновациялар мен нарықтық демография

Америкалық фармацевтика саласы қарапайым шындықты көрсетті: нарық қаншалықты үлкен болса, жаңа дәрілер соншалықты жылдам пайда болады. Зерттеулердің деректері көрсеткендей, әлеуетті нарық көлемінің небәрі 1%-ға өсуі жаңа препараттар санын 4–6%-ға арттырады. Бұған тек түпнұсқа дәрілер емес, дженериктер де кіреді. Бірақ мұның басты себебі тек ғылымда емес. Демография мен нарық көлемі қай дәрілердің әзірленіп, қанша көлемде шығарылатынын анықтайтын негізгі факторға айналды. Халықтың қартаюы мен жас құрылымының өзгеруі фармацевтикалық ғылымды алға жылжытатын басты күшке айналып отыр.

Көптеген көзқарас бойынша ғылым дербес қозғалады: ғалымдар жаңалық ашады, гипотеза жасайды, жаңа молекулалар табады. Бірақ экономиканың өз заңдылығы бар. Инновацияға ақша салу үшін үлкен пайда күту керек. Ал пайда көлемі нарықтың қаншалықты ауқымды екеніне байланысты. Егер тұтынушы көп әрі төлем қабілеті жоғары болса, компаниялар ұзақ әрі қымбат зерттеулерге қаражат салуға дайын. Ал нарық шағын болса, ынта азаяды. Фармацевтикада бұл заңдылық айқын байқалады, себебі сұраныс халық құрылымына тікелей тәуелді. Жастар бір дәрілерді қолданса, қарттар басқа дәрілерді пайдаланады. Демография өзгерсе, дәрілерге деген инновация картасы да өзгереді.

Модель қарапайым: нарық неғұрлым үлкен болса, жаңа дәрі ойлап табудың пайдасы артады. Нарық кішірейсе, пайда да азаяды. Бұл тек теория емес, нақты деректермен дәлелденген. 1970–2000 жылдар аралығында АҚШ-та FDA бекіткен жаңа дәрілерді талдау фармкомпаниялардың демографиялық өзгерістерге тікелей жауап беретінін көрсетті. Белгілі бір жас тобының үлесі артса, сол топқа арналған жаңа дәрілер көбейген. Ал үлесі азайған жас топтарына арналған инновациялар да қысқарған.

Маңызды тұсы – фармацевтика тек қазіргі жағдайға емес, болашақ нарыққа да жауап береді. Компаниялар 5–10 жылдан кейін белгілі бір жас тобының үлесі өсетінін алдын ала көріп, зерттеулерге ертерек қаржы сала бастайды. Бірақ шамадан тыс ерте әрекет ету тиімсіз. Егер компания жаңа дәріні тым ерте шығарса, нарық толық ашылған кезде бәсекелестер жаңа әрі тиімді дәрі жасап үлгереді. Сондықтан инвестициялар шамамен он жылдық ауқымда жасалады. Бұл дәріні зерттеу мен сынақтан өткізу уақытына сәйкес келеді.

Дженериктер мен түпнұсқа дәрілердің айырмашылығы да ерекше. Екеуі де нарық өскенде көбейеді, бірақ дженериктердің реакциясы жылдамырақ. Себебі оларды шығару арзан әрі жеңіл. 1984 жылғы Hatch-Waxman заңы дженериктерді нарыққа шығару процесін одан әрі жеңілдетті. Шығын ондаған есе қысқарды. Сондықтан дженериктер нарық өзгерістеріне жылдам бейімделетін құралға айналды. Бірақ түпнұсқа дәрілердің де үлесі азайған жоқ. Нарық жеткілікті үлкен болса, компаниялар қымбат зерттеулерге де барады.

АҚШ әлемдік фармацевтикалық нарықтың шамамен 40%-ын құрайды. Сол себепті мұндағы демографиялық өзгерістер бүкіл әлемдік инновациялар картасын анықтайды. Дегенмен Еуропа мен Жапонияда да ұқсас үрдіс байқалады. Халықтың қартаюы фармацевтиканы ең қарқынды дамитын салалардың біріне айналдырды. Қарттарға арналған дәрілердің сұранысы артып келеді, ал балалар мен жасөспірімдерге арналған дәрілерге қызығушылық азаюда. Фармацевтика демографияның айнасына айналды.

Қазақстан үшін бұл заңдылықтың маңызы ерекше. Бізде де халық қартаюда. Қарттардың үлесі өсіп келеді, соған сай жүрек-қан тамырлары, онкология, созылмалы ауруларға арналған дәрілерге сұраныс артады. Бұл жергілікті фармацевтикаға бағыт береді. Егер ел отандық өндірісті дамытқысы келсе, демографиялық болжамдарды ескеруі қажет. Мемлекеттік қолдау сұранысы өсе беретін бағыттарға шоғырлануы тиіс. Сонда импортқа тәуелділік азайып, жаңа компаниялар мен өнімдерге жол ашылады.

Қорытынды айқын: инновациялар вакуумда пайда болмайды. Олар нарыққа байланысты. Ал нарық демографияға тәуелді. Халық қартаюда ма – қарттарға дәрілер көбейеді. Жастардың үлесі өссе – соларға арналған препараттар артады. Қазақстан үшін сабақ – денсаулық сақтау мен фармацевтиканы дамыту стратегиясы тек бүгінгі қажеттіліктерге емес, демографиялық болашаққа сүйенуі тиіс. Сонда инновациялар жүйелі түрде дамиды.