Бірнеше жыл бұрын цифрландыру туралы әңгіме көбіне бір мәселеге тірелетін: халықты интернетпен қалай қамту керек? Мемлекеттер инфрақұрылым салды, операторлар жаңа базалық станциялар орнатты, реттеушілер жиіліктерді бөлді. Барлығының ойы бір болды: интернет адамға жетсе, цифрлық экономика өздігінен дамиды.
Алайда GSMA «Еуразияның мобильді экономикасы 2026» есебі бүгінде жағдайдың өзгергенін көрсетеді. Қазір аймақтағы негізгі мәселе интернеттің жоқтығы емес. Интернет бар. Бірақ оны пайдаланатын адамдар жетіспейді.
Есептегі ең маңызды көрсеткіш алғаш қарағанда күтпегендей көрінеді. Еуразияда мобильді интернет қамтуының алшақтығы небәрі 3%-ды құрайды, ал пайдалану алшақтығы 29%-ға жетеді. Басқаша айтқанда, миллиондаған адам мобильді интернет қолжетімді жерде өмір сүріп жатыр, бірақ қандай да бір себептермен цифрлық ортаға қосылмай отыр. Іс жүзінде Еуразия инфрақұрылым тапшылығы кезеңінен шығып, пайдаланушылар тапшылығы кезеңіне аяқ басты.
2024 жылдың қорытындысы бойынша аймақ халқының шамамен 68%-ы мобильді интернетті пайдаланған. Ал халықтың тағы 29%-ы желі қамту аймағында болғанымен, интернетті белсенді қолданбаған. Тек 3%-ы ғана мобильді интернет мүлде жетпейтін аумақтарда тұрған. Бұл көрсеткіштер цифрлық саясатқа деген көзқарасты түбегейлі өзгертеді. Егер бұрын басты сұрақ жаңа желілер салу болса, енді негізгі міндет адамдарды цифрлық ортаға тарту болып отыр.
Бір қарағанда қамту мен пайдалану арасындағы айырмашылық байланыс саласының техникалық көрсеткіші сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде бұл әлдеқайда терең экономикалық мәселе. 2025 жылы мобильді экожүйе Еуразия экономикасына 270 млрд доллар көлемінде қосымша құн әкеліп, аймақтық ЖІӨ-нің 8,1%-ын қамтамасыз етті. Оның ішінде шамамен 220 млрд доллар әртүрлі салалардағы өнімділіктің артуынан қалыптасты. Яғни негізгі құндылық байланыс операторларының өзінен емес, цифрлық технологияларды қолданған экономика секторларынан туындап отыр.
Сондықтан интернетті пайдаланбау мәселесі барған сайын маңызды болып келеді. Экономика қажетті инфрақұрылымды алып қойғанымен, оның толық мүмкіндігін пайдалана алмай отыр. Банктік қызметтер, мемлекеттік платформалар, электронды сауда, цифрлық төлемдер, бұлтты сервистер мен бизнесті басқару құралдары адамдар оларды нақты қолданған кезде ғана нәтиже береді. Цифрлық ортадан тыс қалған әрбір адам бұрын салынған инвестициялардың тиімділігін төмендетеді.
Ең қызығы, интернет қамтуы пайдаланушылар санының өсуінен жылдамырақ кеңейіп келеді. Бұл цифрландырудың әрбір келесі кезеңі алдыңғысынан күрделірек екенін көрсетеді. Базалық станция орнату салыстырмалы түрде оңай. Ал миллиондаған адамның күнделікті әдетін өзгерту әлдеқайда қиын.
Есеп бұл жағдайға әсер ететін бірнеше факторды көрсетеді. Біріншісі құрылғылардың қолжетімділігіне байланысты. Интернет қолжетімді болғанымен, әр адамның заманауи смартфон сатып алуға мүмкіндігі бола бермейді. Екінші фактор цифрлық дағдыларға қатысты. Мемлекеттік қызметтерді онлайн пайдалану, мобильді қосымшалар арқылы төлем жасау немесе цифрлық сервистермен жұмыс істеу белгілі бір білім мен тәжірибені талап етеді. Үшінші фактор сенім мәселесімен байланысты. Көптеген адамдар үшін интернет кеңістігі әлі де қауіпсіздік тәуекелі жоғары орта болып көрінеді.
Сол себепті байланыс операторларының рөлі де өзгеріп келеді. Бұрын олардың негізгі міндеті желі салу мен байланыс қызметін ұсыну болса, қазір бұл жеткіліксіз. Операторлар қаржылық сервистерді, төлем жүйелерін, цифрлық платформаларды және бизнеске арналған шешімдерді дамытып жатыр. Олар үшін пайдаланушыны тек желіге қосу емес, оны цифрлық экожүйенің белсенді қатысушысына айналдыру маңызды.
Бұл үрдіс саланың табыс құрылымынан да байқалады. Көптеген елдерде цифрлық қызметтердің өсімі дәстүрлі байланыс қызметтерінен жылдамырақ. Бұл операторлар үшін жаңа өсу бағытына айналып отыр. Пайдаланушы цифрлық ортада неғұрлым белсенді болса, оның құндылығы да соғұрлым жоғары болады.
Бұл өзгерістер бесінші буын желілерінің енгізілуімен одан әрі күшейеді. GSMA болжамынша, 2030 жылға қарай Еуразиядағы барлық мобильді қосылымдардың шамамен 30%-ы 5G үлесіне тиесілі болады. Бірақ жаңа технологияның негізгі экономикалық әсері интернет жылдамдығында емес. Қосымша құнның басым бөлігі қызмет көрсету саласында, өнеркәсіпте, құрылыс пен мемлекеттік секторда қалыптасады. Яғни 5G байланыс технологиясынан гөрі өнімділікті арттыратын экономикалық құралға айналып келеді.
Алайда ең заманауи желілердің өзі өздігінен экономикалық нәтиже бере алмайды. Ол үшін жаңа мүмкіндіктерді пайдаланатын адамдар мен кәсіпорындар қажет. Міне, дәл осы жерде Еуразияның басты парадоксы пайда болады. Аймақ инфрақұрылымға инвестиция салуды жалғастырып жатыр, бірақ негізгі шектеу біртіндеп адам капиталына ауысуда. Интернетке қолжетімділік енді басты мәселе емес. Негізгі мәселе — сол мүмкіндікті пайдалану қабілеті мен ниеті.
Бұл қорытынды жалпы экономикалық жағдай аясында одан сайын маңызды бола түседі. GSMA бағалауы бойынша, Еуразия экономикасының өсімі 2025 жылы 1,7%-ға дейін баяулаған. Мұндай жағдайда цифрландыру өнімділікті арттырудың негізгі көздерінің біріне айналады. Сондықтан халықтың цифрлық экономикаға қатысу деңгейі технологиялық мәселе ғана емес, ұзақ мерзімді экономикалық өсімнің де маңызды факторы болып отыр.
Есептің ең маңызды ойы да осы жерде жатыр. Бүгінде цифрлық дамуды тек базалық станциялар саны немесе интернет жылдамдығы арқылы бағалау жеткіліксіз. Бұл көрсеткіштер маңызды болғанымен, олар экономиканың цифрлық трансформацияға қаншалықты дайын екенін толық көрсете алмайды. Ең басты сұрақ — қанша адамның цифрлық мүмкіндіктерді шын мәнінде пайдаланып отырғанында.
Соңғы жиырма жыл ішінде Еуразия елдері халықты интернетке қосуды мақсат етті. GSMA деректеріне қарағанда, бұл міндеттің басым бөлігі орындалды. Енді аймақтың алдында әлдеқайда күрделі міндет тұр. Интернетке емес, адамдардың өзін цифрлық экономикаға қосу қажет. Ал мобильді инфрақұрылымның экономикалық өсімнің нақты қозғаушы күшіне айналуы дәл осы міндеттің қаншалықты сәтті орындалуына байланысты болады.
Ален Серік, порталының сарапшысы EconomyKZ.org


