Экономиканың жаңа өлшемі: бақыт пен байланыс

Әлемдік экономика табысты әдетте ЖІӨ өсімімен, инфляциямен және пайыздық мөлшерлемелермен өлшейді. Бірақ жаңа деректер басқа маңызды үрдісті көрсетіп отыр. Адамдардың бақыт деңгейі барған сайын ақшаға емес, сенімге, өзара көмекке және жанында сүйенетін адам бар екеніне байланысты болып барады. Қоғамда адамдар бір-бірінен жақсылық күтетін елдерде өмір сапасы жоғарырақ, ал бақытсыздықтағы айырмашылық төменірек. Бұл — соңғы жаһандық зерттеудің басты қорытындысы. Ол қамқорлық пен әлеуметтік байланысты толыққанды экономикалық фактор ретінде көрсетеді.

Ұзақ уақыт бойы экономика қарапайым логикаға сүйенді. Табыс артса, өмірге қанағат та артады деп есептелді. Бұл байланыс бар, бірақ оның шегі анық көріне бастады. Негізгі қажеттіліктер қамтамасыз етілгеннен кейін, шешуші рөлді материалдық емес факторлар атқарады. Олар — сенім, әлеуметтік байланыс, өзгеге көмектесу және әділеттілік сезімі. Дәл осы факторлар табыс деңгейі ұқсас елдердің бақыт көрсеткіштері неге мүлде әртүрлі болатынын түсіндіреді.

Соңғы жылдары әлемдік бақыт картасы айтарлықтай тұрақты. Алдыңғы орындарда тұрған елдер көп өзгермейді. Солтүстік Еуропа елдері көшбасшы болып қала береді. Ең бақытты және ең бақытсыз елдер арасындағы айырмашылық өте үлкен — он балдық шкала бойынша алты балдан асады. Бірақ елдердің ішінде жағдай өзгере бастады. Бақыттағы теңсіздік өсіп жатыр. Экономика тұрақты көрінсе де, өздерін шетте қалғандай сезінетін адамдар саны көбейіп келеді.

Зерттеудің ең маңызды тұжырымдарының бірі — қоғам туралы субъективті көзқарас өмір сапасына нақты жағдайлардан кем әсер етпейді. Айналасындағылар көмектесуге дайын деп сенетін адамдар өзін әлдеқайда бақытты сезінеді. Бұл табыс немесе медициналық қолжетімділік өзгермеген жағдайда да жұмыс істейді. Қамқорлықты күту үрей деңгейін төмендетеді, қауіпсіздік сезімін арттырады және өмірді болжамды етеді.

Жоғалған әмияндарға қатысты тәжірибелер бұл құбылысты айқын көрсетеді. Нақты өмірде әмияндар адамдар ойлағаннан әлдеқайда жиі қайтарылады. Бұл қоғам адамдар елестеткеннен мейірімді екенін білдіреді. Бірақ дәл осы шындық пен күтім арасындағы алшақтық бақытқа кері әсер етеді. Адамдар шынайы деректерден гөрі күңгірт әлем бейнесінде өмір сүреді. Бұл жалпы деңгейде әл-ауқатты төмендетеді.

Маңызды жайт — қамқорлық пен көмектің әсері екі жаққа да тиеді. Ол көмекті алған адамды ғана емес, көмектескен адамды да бақытты етеді. Бірақ бұл әсер автоматты түрде пайда болмайды. Ол ниет пен жағдайға байланысты. Егер көмек ерікті түрде, саналы және нақты нәтиже берсе, ол өмірдің мәнін күшейтеді. Ал мәжбүрлі немесе формалды көмек бұл әсерді бермейді.

Пандемия бұл механизмге ерекше сынақ болды. Дағдарыс кезінде өзара көмек күрт артты. Адамдар бейтаныстарға жиі көмектесті, ақшасын және уақытын көбірек бөлісті. Бұл толқын дағдарыстан кейін толық жоғалып кеткен жоқ. Қазірдің өзінде мұндай әрекеттер пандемияға дейінгі деңгейден жоғары. Бұл әлеуметтік капиталдың тіпті қиын кезеңде де өсе алатынын көрсететін сирек мысал.

Дегенмен, мейірімділіктің өсуі барлық жерде бірдей емес. Мемлекеттік институттары мықты, әлеуметтік қорғау жүйесі дамыған елдерде жеке қайырымдылықтың рөлі төменірек. Себебі қамқорлық жүйенің өзіне енгізілген. Ал әлеуметтік қолдау әлсіз елдерде жеке көмек негізгі олқылықтарды толтырады. Әлеуметтік теңгерім модельдері әртүрлі болғанымен, қорытынды бір. Өзара қолдау сезімі жоғары болған сайын, орташа бақыт деңгейі де жоғары болады.

Жалғыздық мәселесіне ерекше назар аударылады. Бұл — экономикалық және әлеуметтік тәуекелдің ең бағаланбай жүрген факторларының бірі. Жалғыз тұратын адамдар барлық мәдениет пен табыс деңгейінде төмен бақыт көрсетеді. Бұл заңдылық әмбебап. Бірақ отбасы мөлшері шексіз өскен сайын бақыт та өсе береді деген сөз емес. Белгілі бір деңгейден кейін ол төмендей бастайды. Өте үлкен отбасылар қаржылық және эмоциялық қысымға тап болуы мүмкін.

Жастарға қатысты деректер алаңдатарлық. Жас адамдардың барған сайын көбі қиын сәтте сүйенетін ешкімі жоқ екенін айтады. Бұл көрсеткіш соңғы жылдары шамамен қырық пайызға артқан. Сонымен қатар, жастар өз құрдастарының жанашырлығын жиі төмен бағалайды. Олар айналасындағыларды шын мәнінде барынан суық деп ойлайды. Бұл тұйық шеңберге әкеледі. Көмек күтпегендіктен, байланыстан қашады. Соның салдарынан шын мәнінде жалғыз қалады.

Бұл үдерістің салдары психологиямен шектелмейді. Жалғыздық депрессияның өсуімен, өнімділіктің төмендеуімен және әлеуметтік шығындардың артуымен байланысты. Оның ең ауыр көрінісі — үмітсіздіктен болатын өлімдер. Оған суицид пен тәуелділіктен туындайтын өлімдер жатады. Статистика көрсеткендей, қоғамда өзара көмек жоғары болған сайын мұндай өлімдер азаяды.

Бұл әлеуметтік ахуал саясатқа да әсер етеді. Өміріне қанағаттанбаған адамдар жүйеге қарсы дауыс беруге бейім болады. Бірақ бұл қарсылықтың бағыты сенім деңгейіне байланысты. Сенімі төмен адамдар радикалды оңшыл күштерді қолдайды. Ал сенімі жоғары адамдар солшыл баламаларға жақын болады. Осылайша, қоғамның эмоциялық күйі саяси көріністі тікелей қалыптастырады.

Ақша тақырыбына келсек, қайырымдылық пен көмекті тек доллармен емес, әл-ауқат бірліктерімен де өлшеуге болады. Әртүрлі көмектің тиімділігі ондаған, тіпті жүздеген есе айырмашылық көрсетеді. Бұл ресурстарды формалды түрде де, адамдардың бақытын шын арттыратын түрде де жұмсауға болатынын білдіреді. Ең жоғары нәтиже беретін бағыттардың бірі — психикалық денсаулықты қолдау. Бұл әсіресе табысы төмен елдерде айқын көрінеді.

Жалпы алғанда, бұл қорытындылар экономикалық дамуға деген көзқарасты өзгертеді. Өндіріс пен табыстың өсуі маңызды, бірақ олар тұрақты әл-ауқат үшін жеткіліксіз. Экономика барған сайын әлеуметтік шектеулерге тіреліп отыр. Сенім, байланыс және қамқорлық капитал мен еңбек сияқты нақты ресурсқа айналуда. Мұны елемеген елдер жақсы макроэкономикалық көрсеткіштерге қарамастан, тұрақсыздық пен үмітсіздікке тап болуы мүмкін.

Қазіргі бақыт экономикасы қарапайым, бірақ ыңғайсыз шындықты көрсетеді. Сенімсіз байлықтың әсері әлсіреп барады. Қамқорлық, әлеуметтік байланыс және бір-бірінен жақсылық күту — дамудың жүйелі факторына айналды. Бұл енді мораль мәселесі емес. Бұл — қоғам мен мемлекеттің тұрақтылығы туралы мәселе.