EC[ON]OMY

Экономикалық тұрақтылықтың үш негізі

XX және XXI ғасырда адамзат өндірісте серпіліс жасап, технологиялық революциялардан өтті, көптеген елдер қарқынды дамыды. Бірақ ондаған теориялар мен модельдерге қарамастан, ұзақмерзімді дамудың негізгі қозғаушы күші көбіне назардан тыс қалып келді.

Экономистер әдетте капиталға, технологияға, еңбекке және институттарға сүйенеді. Саясаттанушылар – билік түріне, ашықтыққа және тұрақтылыққа. Бірақ бәрінен маңызды бір айнымалы бар. Оны елемей, кез келген жүйе алғашқы дағдарыста-ақ күйреп кетуі мүмкін.

Әмбебап формула

Тарихтағы өрлеу мен күйреу циклдарын талдай келе, автор келесі қарапайым, бірақ қуатты формуланы ұсынады:

G = K * (T + D)

•  G — өсім

•  K — капитал (қаржылық, адами, институционалдық)

•  T — технологиялар

•  D — сенім

Бұл формула алғашында тым жеңіл көрінуі мүмкін. Алайда ол неліктен АҚШ жиі дағдарысқа түссе де көшбасшылығын жоғалтпайды, ал Кеңес Одағы барлық «супердержава» белгілеріне ие бола тұра күйреп кеткенін түсіндіреді.

Сенім — бағаланбай жүрген актив

Сенім — материалдық емес, бірақ шешуші фактор. Оны жарлықпен енгізу не ақшамен сатып алу мүмкін емес. Сенім жылдар бойы қалыптасады, бірақ бір аптада жоғалуы мүмкін. Сенім болмаса, барлық күш-жігер босқа кетеді.

Мысалдар:

•  Кеңес Одағында капитал мен технология болды, бірақ жүйеге де, көрсеткіштерге де халық сенбеді. Өсім жасанды еді.

•  Қытай соңғы жылдары тұрақты өсімді көрсетіп келеді. Бірақ статистика мен институттарға деген сенім азайып, бұл үрдіс алаңдаушылық тудырып отыр.

•  АҚШ пен Еуропа сенімді сақтап қалуда – себебі оларда ашықтық, тұрақты институттар және пікір білдіру бостандығы бар.

Авторитарлық жүйелердегі экономикалық тәуекелдер туралы «Демократиясыз өсім: қаншаға дейін барады?» атты мақаладан оқыңыз.

Жетістікке жеткен автократиялар — ерекшелік қана

Кейбір авторитарлық елдердің уақытша табысы олардың тұрақты дамуға қабілетті екенін білдірмейді. Қоғамды басқаруға толыққанды тартпай, ұзақ мерзімді нәтижеге қол жеткізу қиын.

Мұндай елдерде билік сенім деңгейін білмейді – себебі шынайы ақпарат оларға жетпейді. Ақиқатты адалдық емес, жалған лоялдылық алмастырады.

Мәселе экономикалық құралдардың жетіспеушілігінде емес. Мәселе ішкі компастың – яғни сенімнің – болмауында. D айнымалысы болмаса, бүкіл формула құлайды.

Формуланың қолдану аясы G = K * (T + D) формуласы тек мемлекеттерге ғана емес, басқа да құрылымдарға жарамды:

•  Корпорациялар: Enron – капитал бар, бірақ сенім жоқ. Нәтиже – күйреу.

•  Қалалар: Дубай – ұзақмерзімді сенім негізінде салынған қала.

•  Командалар: стартаптарда сенім – тиімділіктің басты кепілі.

Қолығырақ «Компанияда сенімді қалай құруға болады: көшбасшыларға арналған 5 қағида» атты материалдан оқыңыз.

Қорытынды: сенім – бұл инвестиция Капиталды тартуға болады. Технологияны сатып алуға болады. Бірақ сенімді тек еркіндікпен, ашықтықпен және уақытпен ғана қалыптастыруға болады. Ол күштеп енгізілмейді – тек құрылуы мүмкін.

Сенімге мән бермейтін елдер тек өсімнен ғана емес, тұрақтылықтан да айырылып қалуы мүмкін.

G = K * (T + D) — жай ғана теория емес. Бұл — өсу мен тұрақтылықтың әмбебап алгоритмі. XX ғасыр осы формуланың шынайылығын дәлелдесе, XXI ғасыр бізден тек бір нәрсені талап етеді: сенімді естен шығармау.

 

Дайындаған: тәуелсіз сарапшы Дәулет Жамбайбеков арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top