Экономикалық инклюзия бағдарламаларының табысты жүзеге асырылуы көбіне қаржыландыруға тәуелді. Бұл бастамалар ауқымды нәтиже беру және ұзақ мерзімді тұрақтылыққа қол жеткізу үшін үлкен ресурстарды қажет етеді. Дұрыс қаржыландыру құрылымы кедейлік пен теңсіздікке қарсы күресте үлкен рөл атқара алады.
Экономикалық инклюзия бағдарламалары әртүрлі көздерден қаржыландырылады, олардың негізгі түрлері:
• Мемлекеттік бюджеттер: Үкіметтер кедейлікпен күрес ұлттық стратегиялары аясында қаржы бөледі.
• Халықаралық донорлар: Дүниежүзілік банк сияқты ұйымдар дамушы елдерге гранттар мен несиелер ұсынады.
• Жеке сектор: Компаниялар әлеуметтік жауапкершілік аясында немесе жаңа нарықтарға шығу мақсатында инвестиция жасайды.
• Үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ): Қайырымдылық қорлары мен краудфандинг арқылы қаражат тартады.
• Серіктестіктер: Әр түрлі тараптардың күш-жігерін біріктіру жалпы ресурстар көлемін арттырады.
Мысалы, бағдарламалардың 74%-ы үкімет тарапынан қаржыландырылады. Бұл мемлекеттердің экономикалық инклюзияны қолдаудағы маңызды рөлін көрсетеді. Ал халықаралық донорлар инновациялық жобалар мен пилоттық шешімдерге қолдау көрсетеді.
Қаржыландырудың тұрақтылығы – бағдарламалардың табысты болуының басты шарттарының бірі. Бір реттік қаржылық құйылымдар ұзақ мерзімді нәтиже бермейді. Сондықтан қаржыландыру келесі тәсілдер арқылы тұрақты болуы қажет:
• Мемлекеттік бюджетке интеграциялау: Ұлттық бюджет арқылы тұрақты қаржыландыру бағдарламаларды ұзақ мерзімді даму стратегиясына айналдырады.
• Мақсатты қорлар құру: Арнайы қорлар ресурстарды жинақтап, оларды басым бағыттарға бағыттауға мүмкіндік береді.
• Жеке инвестицияларды тарту: Нәтижелілігін дәлелдеген бағдарламалар жеке сектордың қызығушылығын арттырады.
Мысалы, Үндістанда жеке сектордың қолдауы мыңдаған адамдарға жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берді. Замбияда мақсатты қор арқылы 100 мыңнан астам үй шаруашылықтары тұрақты қолдауға ие болды.
Қаржыландырудағы қиындықтар
Қаржыландыру жүйесінің болуына қарамастан, экономикалық инклюзия бағдарламалары бірнеше қиындықтарға тап болады:
• Ресурстардың шектеулілігі: Дамушы елдердегі бюджеттік тапшылық бағдарламаларды қаржыландыру мүмкіндіктерін шектейді.
• Қысқа мерзімді донорлық жобалар: Халықаралық донорлардың қаржыландыруы әдетте шектеулі мерзімге ғана беріледі.
• Қаржыны бөлудегі ашықтықтың болмауы: Кейде қаражат мақсатты топтарға жетпей, тиімсіз басқару немесе жемқорлыққа ұшырайды.
• Жеке инвесторлардың жетіспеушілігі: Жеке сектор мұндай бағдарламалардың экономикалық тиімділігін әрдайым көре бермейді.
Бұл мәселелерді шешу үшін инновациялық тәсілдер мен мемлекеттік, халықаралық және жеке сектор арасындағы белсенді ынтымақтастық қажет.
Инновациялық қаржыландыру тәсілдері
Соңғы жылдары қаржыландыру көлемін арттыру мен оның тиімділігін қамтамасыз ету үшін жаңа механизмдер пайда болуда:
• Әлеуметтік облигациялар: Бұл құралдар арқылы инвесторлардан қаражат тартылып, нәтижелерге қол жеткізген жағдайда, мемлекеттік бюджеттен қайтарылады.
• Краудфандинг платформалары: Белгілі бір жобаларға жеке донорлардан қаражат тартуға мүмкіндік береді.
• Гибридтік қаржыландыру: Гранттар, несиелер және жеке инвестициялар үйлесімінің арқасында тұрақты қаржылық модель қалыптасады.
• Мемлекет-жеке сектор серіктестігі: Ортақ ресурстар мен тәжірибені біріктіру бағдарламаларды іске асыруды жеңілдетеді.
Мысалы, Бангладеште әйелдер кәсіпкерлігін қолдау үшін әлеуметтік облигациялар арқылы 100 миллион доллардан астам қаражат тартылып, мыңдаған жұмыс орындары құрылды.
Қазақстан экономикалық теңсіздік деңгейі жоғары ел ретінде халықаралық тәжірибені пайдаланып, экономикалық инклюзия бағдарламаларына арналған қаржыландырудың тұрақты моделін жасай алады. Ел үшін негізгі бағыттар:
• қор құру: Мұндай қор ұзақ мерзімді қаржыландырудың басты құралына айнала алады.
• Серіктестіктерді дамыту: Халықаралық ұйымдар мен жеке секторлармен ынтымақтастық ресурстар көлемін арттырады.
• Әлеуметтік облигацияларды енгізу: Бұл қосымша инвестиция тартып, қаржыны бөлудің ашықтығын арттыруға көмектеседі.
• Бақылауды күшейту: Қаражатты пайдалануды бақылау үшін тәуелсіз құрылымдар құру жемқорлық қаупін азайтады.
Бұл шаралар Қазақстанға бағдарламаларды қаржыландыруды қамтамасыз етіп қана қоймай, оларды ұлттық даму стратегияларына интеграциялауға мүмкіндік береді.
Экономикалық инклюзия бағдарламаларын қаржыландыру – күрделі, бірақ шешілетін міндет. Әлемдік тәжірибе тұрақты қаржыландырудың дұрыс тәсілдер арқылы мүмкін екенін көрсетеді. Қазақстан халықаралық тәжірибені ескеріп, оны елдің жағдайына бейімдеуі тиіс. Бұл экономикалық және әлеуметтік нәтижелерді ұзақ мерзімді қамтамасыз ететін қаржылық база құруға көмектеседі.
Дайындаған: Айдар Қакимжанов, Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының серіктесі, арнайы www.economyKZ.org үшін
