EC[ON]OMY

ЕАЭО өнеркәсіптік механизм: Қателіктер мен шешімдер

ЕАЭО-дағы асығыстық жаңа өнеркәсіптік механизмге сенімділікке нұқсан келтіруі мүмкін

2024 жылдың маусымында ЕАЭО Шартына өзгерістер енгізу туралы Хаттама күшіне енді. Бұл – Одақ тарихындағы жаңа кезеңнің басталғаны: алғаш рет өнеркәсіптік кооперациялық жобаларға трансұлттық қаржылай қолдау көрсетуге жол ашылды. Алайда бұл мүмкіндік іске қосылудың орнына әдеттегі жағдай қайталанды — асығыстық және бюрократиялық кідірістер жүйелі кемшіліктерге алып келді. Осылайша, құралға сенім алғашқы сәттен-ақ шайқалды.

Бір жыл күту – алты ай кідіріс

Хаттама 2023 жылдың мамырында қол қойылса да, оны ратификациялау және күшіне енгізу елдерге бір жылға жуық уақыт қажет етті. Сонымен қатар, 2023 жылдың қазанында ЕАЭО Үкіметаралық кеңесі кооперациялық жобаларды субсидиялау тәртібін бекітті, алайда құқықтық негізсіз. Осы себепті құжат жарты жыл бойы заңды тұрғыдан «мұздатылған» күйде қалды.

Уақыттағы мұндай үйлеспеушілік – алаңдатарлық белгі. Маңызды қаржы құралына бірнеше ай ғана берілсе, негізгі құжатты заңдастыруға жылдар кетеді. Нәтижесінде қазіргі таңда механизм қайта қарауды талап етеді, ал бизнес тарапында құқықтық түсініксіздік туындады.

Субсидиялау механизмі қалай жұмыс істеуі тиіс еді: қарапайым, бірақ баршаға бірдей емес

Идея қарапайым: кәсіпорын жобасын мақұлдатады, несие алады, ал банк (көбіне Еуразиялық даму банкі немесе ұлттық даму институты) пайыздық мөлшерлемені өтейтін субсидия алады. Кейде бұл субсидия негізгі мөлшерлеменің 100%-на дейін жетуі мүмкін.

Бірақ іс жүзінде бәрі бұлай оңай емес.

•  Уәкілетті органдар мен банктер үйлестіруші рөл атқарады, бірақ олардың өкілеттігі нақты жазылмаған.

•  Қателіктер үшін жауапкершілік көмескі.

•  Шарттардың тек формалды бұзылуының өзі субсидиядан толық айырылуға және айыппұлға әкелуі мүмкін.

•  Банктер де есептеудегі қателіктер үшін жазаланады. Бұл бизнес пен қаржы институттарының қызығушылығын азайтады.

Кім шешім қабылдайды – ал кім шығынға ұшырайды?

Іс жүзінде банктер кәсіпорын мен Еуразиялық экономикалық комиссия (ЕЭК) арасындағы буфер ретінде жұмыс істейді. Жобаның алғашқы құжаттарын кәсіпорын ұсынады, бірақ одан кейінгі барлық бақылау мен байланыс – банктің міндеті.

Алайда дәл солар – кәсіпорындармен бірге – шарттардың бұзылуы немесе талаптарға сәйкес келмеу жағдайында тәуекел аймағында қалады. Бұл бизнес үшін қосымша қауіп тудырады және бағдарламаға қызығушылықты азайтады.

Бұрын-соңды болмаған механизм

Бұл субсидиялау құралы – ЕАЭО үшін бірегей. Тарихта алғаш рет трансұлттық қаражат тікелей өнеркәсіпке, ұлттық бюджеттерді айналып өтіп бағытталуда. Бұл – мүше елдердің ішкі тәжірибесінде баламасы жоқ жағдай.

Сондықтан бұл механизмге қойылатын талаптар өте жоғары: заңдық тазалық, рәсімдердің нақтылығы және институционалдық тұрақтылық. Бірақ алғашқы қадамдағы асығыстық пен дайындықтың жеткіліксіздігі бұл сенімділікке қауіп төндіреді.

Асығыстық — тежегішке айналуы мүмкін

Сұрақ туындайды: егер механизмді әзірлеуге бір жыл кеткен болса, неліктен ол жарты жылдан кейін ғана іске қосылды? Бұл «жылдамдық» жаңа мәселелер туындатып жатқан жоқ па?

Халықаралық субсидиялар секілді нәзік саладағы қателіктер – қымбатқа түседі. Себебі бұл – трансұлттық бюджет, ал оның артында Одақтың іскерлік және саяси серіктес ретіндегі беделі тұр.

ЕАЭО өнеркәсіпті қолдаудың тиімді қаржы құралын шын мәнінде қалыптастырғысы келсе, оған асығыстық емес, сапалы реттеу қажет. Әйтпесе, ең жақсы ниеттердің өзі шенеуніктік шырғалаңның құрбанына айналуы мүмкін.

 
 

Индира Бейсекеева, тәуелсіз сарапшы, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top