EC[ON]OMY

ЕАЭО-ның субсидиясы: бұл көмек келісілген деп есептеле ме?

2024 жылы Еуразиялық экономикалық одақта (ЕАЭО) кооперациялық өнеркәсіптік жобаларды қаржылай қолдау бойынша жаңа пилоттық механизм іске қосылды. Бұл – ЕАЭО бюджеті есебінен алғаш рет жүзеге асырылып жатқан, бұрын-соңды болмаған деңгейдегі «одақтық» субсидия. Бірақ бұл тәжірибе бірқатар құқықтық және экономикалық сұрақтарды да тудырып отыр.

Аталған тетік 2023 жылғы 26 қазандағы Еуразиялық үкіметаралық кеңестің №3 шешімімен бекітілді. Қаржылай қолдау конкурс арқылы беріледі. Басты талаптардың қатарында – кемінде үш мүше мемлекет қатысатын кооперация, жаңа өндірістер ашу, ғылыми-зерттеу жұмыстарына бағытталу және инвестициялық тиімділік бар. Шарттар нақты әрі техникалық тұрғыдан негізделген.

Басты сұрақ: егер субсидия Одақтың өз бюджеті есебінен берілсе және барлық елдер мақұлдаған болса, онда оны автоматты түрде «келісілген субсидия» деп есептеуге бола ма?

Бұл сұраққа екі түрлі жауап бар:

•  Формалды көзқарас: Жоқ. Себебі 2017 жылғы Субсидияларды келісу туралы келісімге сәйкес, арнайы рәсімнен өтіп, ресми түрде «келісілген» деп танылуы керек.

•  Мазмұндық көзқарас: Иә. Себебі бұл субсидияның мақсаты мен шарттары Келісім талаптарына сай келеді. Онда да кооперация, трансшекаралық әсер, жаңа өндірістер мен ғылыми жұмыстарға басымдық берілген. Ең бастысы – ішкі нарықта бәсекелестікке зиян келтірмеуі тиіс.

Осылайша, «одақтық» субсидиялар формалды түрде келісілмегенімен, мазмұны бойынша толық сәйкес келеді. Бұл – құқықтық белгісіздік тудырады.

Тағы бір проблема – Келісімде көзделген рәсім мүлдем пайдаланылмай отыр. 2017 жылдан бері бірде-бір ел ешқандай субсидияны ресми келісуге бастама көтермеген. Ал шын мәнінде, субсидия келісілген деп танылса, ол басқа елдердің наразылығына ұшырамайды және өтемақы шаралары қолданылмайды. Бірақ бұл механизм іс жүзінде қолданылмай отыр.

Парадокс: егер зиян ұлттық емес, «одақтық» субсидиядан келсе не болады? Оны өтемақы шараларымен жабу мүмкін емес. Бірақ ол формалды келісілген де емес. Яғни екі жақтан да құқықтық негіз жоқ.

Мұндай жағдайда сұрақтар туындайды:

•  Зиян шеккен ел ЕАЭО-дан немесе басқа тараптардан өтемақы талап ете ала ма?

•  Жауапкершілік кімде болады – ЕАЭО-да ма, субсидия алған елде ме, әлде нақты кәсіпорында ма?

•  «Одақтық» субсидиялар бәсекелестікке кедергі келтірсе, ЕАЭО құқығы не дейді?

Қазір бұл сұрақтарға нақты жауап жоқ. Бұл – жүйенің әлсіз тұсы.

Не істеу керек?

•  Егер субсидия Келісім шарттарына сай келсе, оны автоматты түрде келісілген деп тануға болады деп ресми түрде бекіту қажет.

•  Осы тетікті пилоттық модель ретінде пайдаланып, арнайы ескерту және бағалау тәртібін енгізу керек.

•  Егер субсидия басқа елге зиян келтірсе, жауапкершілік кімге жүктелетінін анықтап алу маңызды.

•  Жобалар мен бөлінген қаржы туралы ашық ақпарат жариялануы қажет – бұл сенімді арттырады.

Қазіргі жағдай: «одақтық» субсидиялар іске асып жатыр, бірақ келісім тәртібінен тыс қалып отыр. Ал келісім механизмі қағаз жүзінде бар, бірақ қолданылмайды. 2025 жылы алғашқы жобалар ғана мақұлданды. Сондықтан нақты құқықтық және институционалдық шешімдер тәжірибе арқылы қалыптасады.

  

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Индира Бейсекеева, тәуелсіз сарапшы, арнайы  үшінwww.economyKZ.org

Scroll to Top