EC[ON]OMY

Дженериктер мен патенттік келісімдер: Қазақстан жағдайы

Соңғы жылдары фармацевтика нарығы антимонополиялық тергеулердің назарында жиі көрініп жүр. Әсіресе бұл АҚШ-та айқын байқалады – мұнда дәрі-дәрмек бағасы Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда жоғары, ал бәсекелестік арқылы бағаларды төмендетудің негізгі жолы – дженериктердің пайда болуы. Алайда фармкомпаниялар бұл ережелерді айналып өтуді үйреніп алған.

Зерттеулер көрсеткендей, кең таралған және жүйелі практика қалыптасқан: ірі брендтер өз өнімдеріне балама бола алатын дженерик өндірушілермен келісімге келіп, оларды нарыққа кеш шығуға көндіреді. Бұл – «pay-for-delay» деп аталатын, яғни «кешігу үшін төлеу» схемасы. Яғни, патент иесі потенциалды бәсекелеске ақша төлеп, одан уақытша шегінуін сұрайды.

2014–2023 жылдар аралығында АҚШ-та жасалған 64 осындай келісімнің ішінде 17 жағдайда заңсыз сөз байласу белгілері анықталған. Нарық бұл жаңалықтарға тез жауап беріп отырған – мұндай келісімдер жарияланған кезде бренд акциялары орта есеппен 3,5%-ға қымбаттаған. Бұл – ұзартылған монополия есебінен болашақ табыстарға деген инвесторлардың үміті.

Тек осы 17 келісімнің өзінде ғана тұтынушылардың жылдық шығыны $3,1–3,2 млрд деп бағаланды. Ал егер жабық және жарияланбаған келісімдерді де ескерсек, жалпы залал $12 млрд-қа дейін жетуі мүмкін.

Қазақстанда қазір дженериктер мен биосимилярларды дамыту маңызды кезеңде. Мемлекет арзан әрі қолжетімді баламаларды қолдау арқылы бюджет шығынын үнемдеп, азаматтардың ем алу мүмкіндігін кеңейтуді көздеп отыр.

Алайда нарық дамуының бастапқы кезеңі – бір мезетте мүмкіндік те, қауіп те. АҚШ тәжірибесі көрсеткендей, дәл осы кезеңде бренд пен дженериктер арасындағы жасырын «ұзарту» келісімдері пайда болады.

Егер патенттерді тіркеу мен нарықтық мінез-құлықты бақылау тиісті деңгейде жүргізілмесе, Қазақстанда да дәл осындай жасырын монополизация қауіпі туындайды. Сондықтан басқа елдердің қымбат сабақтарын ескеріп, келесідей қадамдар қажет:

Нақты ұсыныстар – не істеу керек?

1. Міндетті келісімдер реестрін енгізу.

Бренд пен дженерик арасындағы әрбір патенттік келісім реттеушіге хабарланып, жартылай ашық базаға тіркелуі керек. Реестрде негізгі шарттар көрсетілуі тиіс: келісім күні, тараптар, дженериктің шығу мерзімі, эксклюзивтілік шарттары, AG-дан бас тарту және т.б.

2. Бағаларды жүйелі түрде бақылау.

Патент мерзімі аяқталған соң, бағаның төмендемеуі – күмән туғызатын белгі. Мұндай бақылау Денсаулық сақтау министрлігі, әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры немесе тәуелсіз ұйым тарапынан жүргізілуі тиіс.

3. «Косметикалық» патенттерге қарсы сүзгі орнату.

Кейбір компаниялар дәрінің дәмі, қаптамасы немесе қабылдау тәсілі сияқты болмашы өзгерістерге жаңа патент тіркейді (evergreening). Мұндай өтінімдерде ғылыми жаңалықты нақты дәлелдейтін сараптама және бәсекелестер тарапынан дауласу мүмкіндігі болуы шарт.

4. Pay-for-delay схемаларына жедел әрекет ету алгоритмін енгізу.

Антимонополиялық орган тек шағым негізінде ғана емес, өз бастамасымен де тергеу бастай алуы керек. Белгілер: дженериктің негізсіз кешігуі, AG болмауы, акциялардың күрт өсуі – жедел тексеруді бастауға негіз бола алады.

5. Биржа индикаторларын пайдалану.

Егер фармкомпания акциялары KASE секілді алаңдарда айналымда болса, олардың күтпеген өсімі патенттік келісімдердегі жасырын сызбалар туралы сигнал беруі мүмкін. Болашақта осындай индикаторлар негізінде «дженериктердің шығу ашықтығы индексін» жасауға болады.

Зерттеу көрсеткен негізгі қорытынды – адал бәсеке жайлы романтикалық түсініктер фармацевтикада жұмыс істемейді. Егер келісіп алған тиімдірек болса – компаниялар дәл сол жолды таңдайды. Бұл – мораль емес, таза экономика.

Кәсіпорындардың мақсаты – акционерлердің пайдасын қорғау. Егер дженериктің нарыққа шығуын бір жылға шегеру $500 млн пайда әкелсе, ал бәсекелеске $100 млн төлеп келісуге болса – таңдау түсінікті. Әсіресе заң алдында бұл дәлелденуі қиын болса.

Сондықтан мемлекеттің міндеті – нарықты «тәрбиелеу» емес, адал жолды тиімді ету. Яғни, сызбаларды әшкерелеу қаупін арттыру, санкцияны күшейту және айналып өтетін жолдарды шектеу.

Егер Қазақстан бүгіннен бастап ашық және әділ бәсеке ережелерін орнатпаса, ертең бұл нарық ірі ойыншылардың жасырын келісімдеріне тәуелді болмақ. Бұл – қымбат дәрілер, бәсекелестіктің азаюы және азаматтар үшін емге қолжетімділіктің қиындауы деген сөз.

Ал дәл қазір – дұрыс жүйе құруға мүмкіндік бар. Бұл – реттеу мәселесі ғана емес, әділетті денсаулық сақтау жүйесіне жасалған стратегиялық таңдау.

    

«ФармМедИндустрия Казахстана» қауымдастығының атқарушы директоры Гүлдария Манақпаева, арнайы http://www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top