Адамзаттың түрлі көзқарастары мен дүниетанымдары әртүрлі болғанымен, олардың барлығы ортақ қағидаттар мен заңдылықтарға сүйенеді. Әртүрлі бағыттар мен ілімдер шын мәнінде бір-бірімен байланысып, ортақ ақиқатқа әкеледі.
Діни дәстүр
Дүниежүзіндегі барлық діндердің айырмашылықтары көп болғанымен — салт-жоралар мен қағидаларында — олардың түпкі ойы ұқсас: адамның өзгелерге деген қарым-қатынасы оның өз тағдырына әсер етеді.
Мәселен, христиан дінінде бұл ой «не ексең, соны орасың» деп нақты айтылады. Буддизм себеп-салдар байланысының тұтас жүйесін жасап, оны карма деп атады. Ал исламда мұқтаж жандарға көмек беру — зекет — бес парыздың бірі ретінде қарастырылады.
Маңыздысы — бұл ілімдер әртүрлі аймақтар мен дәуірлерде пайда болғанымен, олардың түпкі қағидасы бір.
Ғылым (физика)
XX ғасырдың басында кванттық механика адамзат түсінігіне жаңа құбылыстар енгізді. Екі саңылау тәжірибесінде электронның мінез-құлқы оны бақылай ма, жоқ па — соған байланысты өзгереді. Яғни, бақылау фактісі — физикалық шындыққа әсер етеді.
Кванттық шатасу (запутанность) құбылысы бұл тұжырымды тереңдете түсті. Қашықтыққа қарамастан, екі бөлшек бір-бірімен байланыста қалады: біреуінің күйі өзгерсе, екіншісі де сол сәтте өзгереді. Бұл құбылыс тәжірибе жүзінде дәлелденген.
Сондай-ақ жүйелік теория да ұқсас ойға әкеледі: кез келген әрекет тізбекті салдар туғызады, ал оның бір бөлігі кері байланыс арқылы бастапқы нүктеге оралады. Бұл табиғатта да, қоғамда да байқалатын ортақ заңдылық.
Психология және нейробиология
Шығыстың мыңжылдық медитация тәжірибелері қазір ғылыми тұрғыдан зерттеліп келеді. ФМРТ сияқты технологиялар арқылы ғалымдар медитацияның адам миының құрылымын өзгертетінін дәлелдеді: өзін-өзі бақылау мен эмпатияға жауап беретін сұр заттың тығыздығы артады, ал қорқыныш пен ашуды басқаратын амигдала белсенділігі төмендейді.
Google мен Intel сияқты компаниялар mindfulness (саналы болу) бағдарламаларын енгізіп, олардың нәтижесінде қызметкерлердің өнімділігі артқанын және кадрлардың тұрақтылығы күшейгенін байқады.
Практикамен айналысушылар өздерін әлеммен көбірек байланыста сезінетінін айтады. Ғалымдар мұны мидағы «мен» мен «мен емес» арасындағы шекаралардың әлсіреуімен түсіндіреді. Яғни, адам мен қоршаған орта арасындағы айырмашылық соншалықты анық емес.
Экономика (материалдық әлем)
125 жылдық тарихы бар американдық Sears компаниясы 2018 жылы банкрот болды. Себебі — ондаған жыл бойы компания қысқа мерзімді табысқа ұмтылып, дүкендерге, қызметкерлерге және өнім сапасына инвестиция салуды қысқартқан.
Сол жылы экологиялық және әлеуметтік жауапкершілігі жоғары Patagonia компаниясы керісінше, табысы миллиард долларға жетті. Олар клиенттеріне «жаңа киім сатып алмаңыз, ескі киіміңізді жөндеңіз» деп үндеу тастады және тіпті өзге брендтердің киімдерін де тегін жөндеп беретін орталықтар ашты.
Көптеген зерттеулер көрсеткендей, қоғам мен табиғат алдындағы жауапкершілігі жоғары компаниялар ұзақ мерзімде тұрақты әрі сенімді өсімге жетеді.
Бұл жерде бәрі қарапайым: егер компания адамдарға шынайы құндылық ұсынса, тұтынушылар оған сенім білдіреді. Мұндай тұтынушылар жаңа клиенттерді өз еркімен әкеледі. Ал өз ісінің мәнін түсінетін қызметкерлер ұзақ жылдар бойы сол компанияда қалуға ынталы болады.
Boeing компаниясының 2018–2019 жылдары болған апаттардан кейінгі дағдарысы да дәл осының кері мысалы. Компания ұшақ жүйесіндегі ақауды жасыруға тырысты, бірақ шындық бәрібір ашылды: ішкі құжаттар жария болды, инженерлер пікір айтты, баспасөз зерттеу жүргізді. Соның нәтижесінде компанияның нарықтық құны төрттен бір бөлігіне дейін төмендеді.
Қазіргі заманда ақпаратты жасыру мүмкін емес: тұтынушы Google арқылы бірнеше минутта өнім туралы бәрін біле алады.
Ортақ заңдылық
Жоғарыдағы мысалдардан көріп отырғанымыздай, әртүрлі салалар бір ортақ қағидаға бағынады:
- Дін: не істесең, соның нәтижесін өзің көресің
- Физика: барлық жүйелер өзара байланыста, әсер міндетті түрде кері қайтады
- Психология: адам мен әлемнің арасы ажырамас
- Экономика: адамдарға пайда әкелген компаниялар тұрақты дамиды
Осы төрт түрлі бағыт — дін, физика, психология және экономика — шын мәнінде бір пирамиданың төрт қыры сияқты. Олардың барлығы жоғарғы нүктеде — ортақ ақиқатта тоғысады: сен жүйеге не берсең, жүйе соны саған қайтарады.
Бұл қайтарым бірден көрінбеуі мүмкін, бірақ уақыт өте келе заңдылық бәрібір орындалады. Әртүрлі салалардағы бақылаулар осыны дәлелдейді: адамдарға құндылық берсең — сол құндылық саған міндетті түрде оралады.
Дәулет Жамбайбеков, тәуелсіз сарапшы, арнайы үшін www.economyKZ.org
