Тарих бойынша, автократиядан демократияға өту — прогресс белгісі болып саналады.Алайда, соңғы онжылдықтардағы зерттеулер көрсеткендей, демократиялаудың бастапқы кезеңдері саяси тұрақсыздықты нашарлатып, экономикалық құлдырауға әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде экономикалық өсуге теріс әсер етеді. Осы мақалада демократия мен капитализмнің қалай өзара әрекеттесетіні және олардың үйлесімділігінің кілті неге байланысты екенін қарастырамыз.
Негізгі аргументтер
Дамыған демократиялар мен капиталистік қоғамдардың мысалдары осы екі жүйенің бір-бірін толықтыра алатынын көрсетеді. Бұл ең анық АҚШ, Ұлыбритания және Германия сияқты дамыған экономикаларда байқалады. Бұл елдерде тарихи тұрғыдан демократиялық және капиталистік институттар бір мезгілде дамып, жалпы әл-ауқатқа ықпал етті.
Алайда, өтпелі экономикасы бар елдерде немесе жаңа демократияларда демократиялық процестердің, мысалы, сайлаудың енгізілуі бар проблемаларды нашарлатуы мүмкін. Тұрақсыз саяси жүйелерде сайлаулар көбінесе тұрақсыздықты арттырады, өйткені бұл экономиканы басқаруға үстемдік ету үшін үкімет басшыларына көбірек стимулдар береді.
Бейтарап ережелердің артықшылықтары
Егер заңдар мен ережелер барлығына бірдей және бейтарап қолданылатын болса, онда ресурстардың еркін қозғалысына жағдай жасалады. Бұл капиталдың, еңбектің және басқа да ресурстардың тиімді пайдаланылуына мүмкіндік береді, бұл дамыған капитализмнің негізі болып табылады. Сондай-ақ, мұндай ережелер саяси партиялардың тұрақтылығын арттырып, демократиялық институттарды нығайтады.
Тарихи мысалдар
АҚШ пен Ұлыбритания бейтарап ережелерге көшу арқылы экономикада және елді басқаруда маңызды оң өзгерістерге қол жеткізген елдерге мысал бола алады. Мысалы, АҚШ-та конституциялық түзетулердің қабылдануы арнайы заңнаманы шектеуге және заңдық жүйені нығайтуға әкелді. Ұлыбританияда XIX ғасырдың ортасынан бастап әр түрлі жеке заң жобалары үшін процедураларды стандарттауға бағытталған заңдар тізбегі заң шығару процесін жеңілдетіп, стандарттауға әкелді.
Алайда, Германия кейбір экономикалық жетістіктерге қарамастан, барлық салаларда бейтарап ережелерге толық көшу мүмкін болмағандықтан, ауыр саяси проблемаларға тап болды. Бұл саяси тұрақсыздыққа әкеліп, соңында нацистердің билікке келуіне ықпал етті.
Бейтарап ережелерді дамыту демократия мен капитализмді сәтті интеграциялау үшін маңызды. Мұндай ережелерді сәтті енгізген елдер экономикалық көрсеткіштері жақсы және саяси жүйелері тұрақты болып табылады. Ал бұл принципті елемейтін елдер жиі саяси және экономикалық қиындықтарға тап болады, бұл демократияны және экономикалық өсуді бұзады.
Руслан Султанов,
экономист
