Бүгінде 130-дан астам ел 2050 жылға дейін көміртекті бейтарап экономикаға жетуді мақсат етіп отыр. Бірақ бұл жолда технологиялар ғана емес, адамдардың ойлау тәсілі мен дағдылары да шешуші рөл атқарады. Тұрақты даму тек жаңа жабдықтармен емес, жаңа ұрпақтың санасымен келеді.
Boston Consulting Group (BCG) дайындаған “Education as a Catalyst for Climate Progress” есебі білімнің климаттық өзгерістерге қарсы күрестегі шынайы күш екенін көрсетеді. Білім – жай ғана ақпарат емес, ол адамның мінез-құлқын өзгертетін, жаңа дағдылар қалыптастыратын және қоғамды бейімдейтін қуатты құрал.
Адамдар өз әрекеттерінің табиғатқа әсерін түсіне бастағанда, олардың өмір салты өзгереді. Қай көлікті таңдау, қандай тағам тұтыну немесе үйді қалай жылыту – бәрі бірге алғанда климатқа тікелей әсер етеді. Климаттық сауаты бар азаматтар өз отбасы мен ортасына үлгі болып, қоғамда оң өзгерістердің тізбегін бастайды.
Білім беру жүйесі енді тек лекция мен кітаптармен шектелмеуі керек. Оқушылар мен студенттерді нақты істерге, тәжірибеге тартатын бағдарламалар қажет. Мысалы, Үндістандағы Green Schools Programme жобасында мектептер энергия үнемдеу мен қалдықтарды азайту бағытында нақты шаралар атқарады. Италия, Жаңа Зеландия және Мексика да климаттық сауаттылықты оқу бағдарламасына енгізген.
Бірақ тек не оқытатынымыз емес, мектептердің өз үлгісі де маңызды. Энергияны үнемдеу, қайта өңделетін материалдарды пайдалану, экологиялық таза тамақ пен көлік – барлығы балаларға тұрақты өмір салтын іс жүзінде көрсетеді. Білім беру мекемелері қоғамның келешек моделін қалыптастырады.
BCG екінші маңызды мәселені атап өтеді – жасыл дағдыларды дамыту. Әлем «қоңыр» экономикадан «жасыл» экономикаға өтіп жатыр, ал бұл жаңа кәсіптер мен жаңа білімді талап етеді. Егер қайта оқыту жүргізілмесе, әлемде 77 миллионға жуық адам жұмыссыз қалуы мүмкін. Ал егер білімге инвестиция салынса, сол өтпелі кезең миллиондаған жаңа жұмыс орнын ашуы ықтимал – жел станцияларының инженерінен бастап энергия тиімділігі жөніндегі сарапшыларға дейін.
Әділетті өтпелі кезең дегеніміз – адамдарды артта қалдырмай, жаңа мүмкіндіктерге жол ашу. Бұған мемлекет, бизнес және оқу орындары бірігіп атсалысуы қажет. Мысалы, АҚШ-тағы Greater Houston Partnership аймақтық еңбек нарығын зерттеп, жасыл дағдыларға сұранысты анықтап отыр. Оңтүстік Африкада National Business Initiative әр сала бойынша қайта даярлау бағдарламаларын жасап, адамдарды жаңа экономикаға бейімдеуде.
BCG сондай-ақ білімнің климаттық төзімділікті арттырудағы рөлін ерекше атап өтеді. Көптеген елдер климатқа бейімделу үшін тек инфрақұрылымға инвестиция салады, бірақ адамдардың өздері дайын болмаса, ол шаралар ұзаққа бармайды.
Әсіресе әйелдер мен қыздарға білім беру – қоғамның қорғаныш қабілетін күшейтудің ең тиімді жолы. Себебі көптеген елдерде суды, ауыл шаруашылығын және тұрмыстық энергияны әйелдер басқарады. Зерттеулерге сүйенсек, егер Африканың оңтүстігіндегі елдерде әйелдердің 70%-ы орта білім алса, ауа райының апатты құбылыстарынан болатын өлім-жітім 60%-ға азаяды.
Білім беру тіпті климат тақырыбымен тікелей байланысты болмаса да, адамның өмірлік бейімделу қабілетін арттырады. Кімнің білімі жоғары болса, ол жаңа жұмыс табуға, жаңа жағдайға бейімделуге және қиындықтарды жеңуге әлдеқайда дайын.
BCG қорытындысы айқын: білім – климаттық саясаттың жүрегі. Ол адамдарға өз іс-әрекеттерінің әсерін түсінуге көмектеседі, жұмыс күшін жаңа бағыттарға бейімдейді және көшбасшылық қабілетті дамытады.
Қазақстан үшін бұл ойлар ерекше маңызды. Энергияны көп тұтынатын экономикасы мен экологиялық сын-қатерлері бар елге білім арқылы жаңа стратегия қажет.
Біріншіден, мектеп пен жоғары оқу орындарында климаттық сауаттылықты оқу бағдарламасына енгізу керек. Бұл жас ұрпақты саналы шешім қабылдауға үйретеді.
Екіншіден, жасыл дағдылар жүйесін қалыптастыру қажет. Мемлекет, бизнес және университеттер бірігіп, еңбек нарығына қажет жаңа құзыреттерді анықтауы тиіс.
Үшіншіден, жұмысшыларды қайта даярлау – энергетика мен өндіріс саласында өтпелі кезеңнің басты талабы. Бұл әлеуметтік тұрақтылықты сақтап, жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашады.
Соңында, әйелдер мен жастардың білім алуына жағдай жасау елдің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етеді. STEM бағыттарын дамыту және ауылдық аймақтардағы қыздардың білім алуына қолдау көрсету – Қазақстанның интеллектуалды және инновациялық әлеуетін арттырады.
BCG-дің басты хабарламасы – уақыт білім жағында. Қазір білімге инвестиция салған елдер ертеңгі климаттық сынақтарға дайын болады.
Қазақстан сол елдердің қатарында бола алады — егер білімге тек пән ретінде емес, елдің болашағын қалыптастыратын стратегиялық ресурс ретінде қараса. Білім – жаңа энергия, ал тұрақтылық – жаңа ұлттық идея.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
