Білім берудегі теңсіздік: Түркістан облысының жағдайы

Білім беру – әлемде әлеуметтік-экономикалық дамудың, кедейлікті азайтудың және болашақ ұрпақ үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етудің басты факторы ретінде мойындалған сала. Қазақстан үшін де бұл бағыт стратегиялық мәнге ие: білім беру жүйесі елдің адами капиталын қалыптастырып, оның ұлттық және жаһандық деңгейде бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз етеді.

Алайда соңғы онжылдықтардағы жетістіктерге қарамастан, елімізде білім беру сапасы мен қолжетімділігі бойынша аймақтық теңсіздіктер сақталуда. Түркістан облысы осы тұрғыда ең осал өңірлердің бірі болып отыр. Мұнда бірқатар жағымсыз факторлар тоғысқан: кедейлік деңгейінің жоғары болуы (8,1% республика бойынша орташа 4,5%-ға қарсы), адами даму индексінің төмендігі (0,853, ал Алматы мен Астанада – 0,903–0,908), білім инфрақұрылымының әлсіздігі (көптеген мектептерде санитарлық жағдай жоқ), сондай-ақ өзбек тілінде оқытатын мектептердің көп болуы. Бұл факторлар түлектердің жоғары оқу орындарына түсуіне қосымша кедергі келтіреді.

Аймақтың демографиялық ерекшелігі де үлкен рөл ойнайды: Түркістан – халқы ең көп облыс, оның 74,7%-ы ауылдық жерде тұрады. Ауыл мектептерінде мұғалімдер тапшылығы, ескі материалдық база, заманауи ресурстарға қолжетімділіктің аздығы айқын сезіледі.

Алматы және Астана сияқты ірі қалалармен салыстырғанда Түркістан облысының білім сапасы едәуір төмен. Ғалымдар «білімдегі айырмашылық бірнеше жылдық білім беру эквивалентіне тең» деп бағалайды. Бұл жастардың мүмкіндіктерін шектеп қана қоймай, әлеуметтік теңсіздікті де ұрпақтан ұрпаққа жалғастырады.

PISA-2022 нәтижелері

Халықаралық PISA зерттеуінде Түркістан облысының көрсеткіштері ең төмен деңгейде болды:

• ⁠ ⁠Математика – 389 балл (Алматыдан 64 баллға төмен);
• ⁠ ⁠Оқу сауаттылығы – 347 балл (Қостанай облысынан 80 баллға төмен);
• ⁠ ⁠Жаратылыстану – 389 балл (Алматыдан 69 баллға төмен).

Қазақстан бойынша орташа көрсеткіштер: математика – 425, оқу – 386, жаратылыстану – 423. Түркістан облысы барлық бағытта 30–40 балға төмен нәтиже көрсетіп отыр.

Сонымен қатар, зерттеу оқушылардың оқу мотивациясының төмендігін және алаңдаушылық деңгейінің жоғары екенін анықтады. Бұл білім теңсіздігінің әлеуметтік-психологиялық қыры бар екенін көрсетеді.

Өңірде өзбек тілінде білім алатын оқушылардың үлесі өте жоғары: 65 мыңнан астам бала, олардың басым бөлігі ауылдық жерде оқиды. Бұл – Қазақстан бойынша барлық өзбек мектеп оқушыларының 77,4%-ы.

Мәселе бірнеше қырынан байқалады:

1.⁠ ⁠Оқулықтар мен әдістемелік құралдардың тапшылығы.

2.⁠ ⁠ҰБТ және PISA сияқты негізгі емтихандар қазақ немесе орыс тілінде өткізіледі, бұл оқушылар үшін қосымша қиындық тудырады.

3.⁠ ⁠Университетке түсу кезінде мүмкіндіктердің шектелуі.

Нәтижесінде, өзбек мектептерін бітірген жастар көбіне төмен жалақылы және біліктілікті қажет етпейтін салаларға кетуге мәжбүр болады.

Инфрақұрылым және кадр тапшылығы

Түркістан облысының мектептерінің едәуір бөлігі санитарлық талаптарға сай емес, екі немесе үш ауысымда жұмыс істейді. Бұл оқу уақытын қысқартып, қосымша білім алу мүмкіндігін шектейді.

Ауылдарда мұғалімдер жетіспейді, жастар тұрақтамайды, себебі еңбекақы төмен, әлеуметтік жағдай жасалмаған. Көбіне зейнет жасына жақындаған педагогтар бірнеше пәннен қатар сабақ беруге мәжбүр.

Түркістан облысы – Қазақстандағы білім теңсіздігінің айқын көрінісі. Оған себеп:

• ⁠ ⁠әлеуметтік-экономикалық осалдық;
• ⁠ ⁠ауыл мектептерінің басымдығы;
• ⁠ ⁠PISA-2022 бойынша төмен нәтижелер (389/347/389);
• ⁠ ⁠өзбек мектептерінің үлесі (елдегі барлық өзбек мектеп оқушыларының 77%-ы);
• ⁠ ⁠тілдік барьерлер;
• ⁠ ⁠инфрақұрылымдық және кадрлық мәселелер.

Бұл факторлар бір-бірін күшейтіп, өңірде тұрақты білім алшақтығын қалыптастырады. Түркістан облысының мәселесі – тек жергілікті деңгейдегі проблема емес, ол бүкіл ел үшін стратегиялық сын-қатер, себебі адами капиталдың сапасына тікелей әсер етеді.

Білімдегі теңсіздікті еңсеру жолдары мен ұсыныстар

Түркістан облысындағы білім беру теңсіздігі көпқабатты сипатқа ие. Ол тек кедейлікпен немесе ауылдық тұрмыспен ғана емес, сонымен бірге аймақтың тілдік ерекшеліктерімен, инфрақұрылым мен кадр тапшылығымен де байланысты. Сондықтан мәселені шешу үшін кешенді тәсіл қажет.

1) Әлеуметтік-экономикалық қолдау

Жоғары кедейлік деңгейі балалардың мүмкіндігін тікелей шектейді. Арнайы шаралар болмаса, көптеген отбасы білім беру процесінен тыс қалып қояды. Мұндай жағдайда ең тиімді құралдар:

• ⁠ ⁠мақсатты гранттар;
• ⁠ ⁠тегін тамақтану бағдарламасын кеңейту;
• ⁠ ⁠ауыл оқушыларына тегін немесе жеңілдетілген көлік қызметін ұйымдастыру.

Бұл қадамдар әлеуметтік жағдайдың үлгерімге әсерін азайтып, тұрмысы төмен отбасылардың балаларын мектепте ұзақ сақтап қалуға көмектеседі.

2) Тілдік кедергі және оқу-әдістемелік база

Аймақта 65 мыңнан астам оқушы өзбек тілінде білім алады (ел бойынша барлық оқушының 77%-ы). Бұл – білім беру саясатының негізгі түйіні. Қазіргі басты қиындық – мектепте оқыту өзбек тілінде, ал емтихандар (ҰБТ, PISA) қазақ немесе орыс тілінде өткізіледі. Соның салдарынан оқушылардың білімі төмен бағаланып жатады.

Шешім ретінде ана тіліне негізделген көптілді білім беру үлгісін (MTB-MLE) енгізу ұсынылады. Ол бастауыш сыныпта өзбек тілін негізгі құрал ретінде қолдануды, ал 5–6 сыныптардан бастап қазақ және орыс тілдеріндегі пәндерді біртіндеп енгізуді көздейді. Бұл үшін жаңа оқулықтар әзірлеу және екі тілде сабақ бере алатын мұғалімдер дайындау қажет.

3) Академиялық нәтижелер және «артта қалу әсері»

PISA-2022 нәтижесі бойынша Түркістан облысы соңғы орында қалды:

• ⁠ ⁠математика – 389 балл,
• ⁠ ⁠оқу – 347 балл,
• ⁠ ⁠жаратылыстану – 389 балл.

Бұл – үздік өңірлерден 60–80 баллға төмен, яғни 1,5–2 жылдық оқу айырмасына тең. Егер шара қолданылмаса, аймақ білім жағынан тұрақты түрде артта қалып, «шеттетілген аймақ» ретінде орнығады.

Осыны болдырмау үшін:

• ⁠ ⁠математика мен оқу сауаттылығы бойынша қосымша сабақтар,
• ⁠ ⁠үлгерімі төмендерге арналған жазғы мектептер,
• ⁠ ⁠«мини-PISA» форматындағы тұрақты мониторинг қажет.

4) Инфрақұрылымдық шектеулер

Жаңа мектептер салынғанымен, әлі де үш ауысымды және апатты мектептер бар. Ауыл мектептерінің басым бөлігінде жылы әжетхана жоқ. Мұндай жағдай балалардың, әсіресе қыздардың, мектепке бару ынтасын төмендетеді.

Бұл мәселені шешудің жолы:

• ⁠ ⁠орын тапшылығы бар аудандарда жаңа мектептерді жедел салу;
• ⁠ ⁠барлық мектепке 3 жыл ішінде санитарлық жағдайы талапқа сай әжетханалар орнату.

5) Кадр тапшылығы

Мұғалім саны жеткілікті болса да, сапа жағынан мәселе бар. Жас мамандар ауылға баруға құлықсыз, қолда бар мұғалімдер шамадан тыс жүктемемен жұмыс істейді. Әсіресе жаратылыстану пәндері мен тіл мамандары жетіспейді.

Мәселені шешу үшін:

• ⁠ ⁠ауылға барған мұғалімдерге тұрғын үй, қосымша ақы, мансаптық өсу мүмкіндігі, тәлімгерлік жүйесін енгізу;
• ⁠ ⁠Түркістан облысының түлектерін педагогикалық ЖОО-ларға мақсатты грантпен қабылдап, кейін ауылда жұмыс істеу шартын қою.

Түркістан облысындағы білім теңсіздігі – тек жергілікті деңгейдегі мәселе емес, бүкіл Қазақстан үшін стратегиялық сын-қатер. Мұнда 65 мыңнан астам өзбек тілінде оқитын оқушы бар (елдегі барлық көрсеткіштің 77%-ы). PISA-2022 нәтижелері де ең төмен (389/347/389). Оған қоса, аймақта кедейлік деңгейі жоғары (8,1% республикадағы 4,5%-ға қарсы), ал тұрғындардың 74,7%-ы – ауылдық жерде.

Шешім тек кешенді тәсілде: әлеуметтік қолдау, тіл саясаты, инфрақұрылымдық жобалар және кадрлық ынталандыру қатар жүруі тиіс. Сонда ғана Түркістан облысының балаларына сапалы білім алып, жоғары оқу орындарына түсіп, Қазақстанның экономикалық әрі әлеуметтік өміріне толыққанды қатысуға тең мүмкіндік беріледі.

Түркістан облысындағы білім берудің болашақ даму сценарийлері

Білім беру теңсіздігін талдау тек қазіргі жағдайды анықтап қана қоймайды, сонымен қатар алдағы жылдарға болжам жасауға мүмкіндік береді. Түркістан облысы үшін орта мерзімді перспективада (5–10 жыл) білім беру жүйесінің даму жолдарын қарастыру маңызды. Төменде үш түрлі сценарий көрсетілген, олар қабылданатын шараларға байланысты аймақтың болашағын сипаттайды.

1) Оптимистік сценарий: қарқынды реформалар

Бұл жағдайда мемлекет пен жергілікті билік жүйелі әрі кешенді қадамдар жасайды:

• ⁠ ⁠жаңа мектептер салынып, үш ауысымды оқу жойылады;
• ⁠ ⁠өзбек тіліндегі оқулықтар әзірленеді;
• ⁠ ⁠ауыл мектептерінде интернет пен цифрлық ресурстар қолжетімді болады;
• ⁠ ⁠мұғалімдерге әлеуметтік қолдау көрсетіліп, ауылға баруға ынталандыру шаралары енгізіледі.

Сонымен қатар, ана тіліне негізделген көптілді білім беру (MTB-MLE) үлгісі іске қосылады. Бұл өзбек мектептеріндегі балаларға біртіндеп қазақ және орыс тілдеріне көшуге мүмкіндік береді.

Күтілетін нәтижелер:

• ⁠ ⁠2030 жылға қарай PISA нәтижелері бойынша айырмашылық 30–40 балға қысқарады;
• ⁠ ⁠ҰБТ-дағы орташа балл республикалық деңгейге (65–68) жетеді;
• ⁠ ⁠өзбек мектептерінің түлектері жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші 20–25%-ға артады;
• ⁠ ⁠аймақтағы әлеуметтік теңсіздік азаяды, сапалы білімге қолжетімділік теңгерімді болады.

Бұл сценарий үлкен инвестиция мен саяси ерік-жігерді қажет етеді, бірақ облыстың адами капиталын жаңа деңгейге көтеретін жалғыз жол осы.

2) Инерциялық сценарий: қазіргі бағытты сақтау

Егер қазіргі проблемалар жүйелі түрде шешілмесе, жағдай жақсара қоймайды. Қаржы шектеулі болып қала берсе, білім беру теңсіздігі әрі қарай жалғасады. Өзбек тіліндегі оқулықтар толықтырылмайды, ҰБТ мен PISA нәтижелері төмен күйінде қалады, инфрақұрылым мәселелері шешілмейді.

Мүмкін салдарлар:

• ⁠ ⁠PISA бойынша айырмашылық 60–80 балл деңгейінде қалады (1,5–2 жылдық оқу айырмашылығы);
• ⁠ ⁠өзбек мектептерінің түлектері тілдік кедергілерге байланысты жоғары оқу орындарына түсе алмайды;
• ⁠ ⁠жас мамандардың басқа өңірлерге көшуі күшейіп, аймақтағы кадрлық әлеует әлсірейді;
• ⁠ ⁠әлеуметтік теңсіздік бекіп, облыс адами капитал сапасы бойынша «артта қалған» аймақтар қатарында қалады.

Бұл сценарий – әрекетсіздіктің бағасы.

3) Орташа сценарий: жартылай шаралар және баяу ілгерілеу

Бұл жағдайда кейбір бастамалар жүзеге асады:

• ⁠ ⁠жаңа мектептер салынып, санитарлық жағдайы жақсартылады;
• ⁠ ⁠мұғалімдерге қолдау бағдарламалары енгізіледі;
• ⁠ ⁠халықаралық ұйымдардың жекелеген жобалары іске қосылады.

Алайда тілдік кедергілер мен кадр тапшылығы толық шешілмейді.

Нәтижелері:

• ⁠ ⁠PISA көрсеткіштері 10–15 баллға ғана жақсарады;
• ⁠ ⁠ҰБТ орташа балы өссе де, республикалық деңгейден төмен болады;
• ⁠ ⁠жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші тек 5–7%-ға көтеріледі;
• ⁠ ⁠кей мектептер екі ауысымға көшкенімен, орын тапшылығы сақталады.

Бұл сценарий жағдайды тұрақты етеді, бірақ артта қалуды жоя алмайды.

Сценарийлік талдау көрсеткендей, білім беру жүйесінің болашағы қабылданатын шаралардың ауқымы мен қарқынына тікелей байланысты. Оптимистік сценарий көп ресурс талап етеді, бірақ тек сол ғана Түркістан облысына білім сапасын арттырып, елдің бәсекеге қабілетті аймағына айналуға мүмкіндік береді. Ал инерциялық сценарий орындалса, аймақ әлеуметтік және білім теңсіздігінен арыла алмайды.

Халықаралық тәжірибе және салыстырмалы мысалдар

Білім беру теңсіздігі – көптілді елдер мен қала-ауыл айырмашылығы бар мемлекеттердің ортақ мәселесі. Түркістан облысына пайдалы болуы мүмкін тәжірибелер:

• ⁠ ⁠Балтық елдері (Латвия, Эстония): ұлттық және орыс мектептері арасындағы айырмашылықты азайту үшін билингвальды оқыту енгізілді. Эстонияда жоғарғы сыныптарда пәндердің 60%-ы эстон тілінде оқытылады. Нәтижесінде емтихан нәтижелеріндегі алшақтық екі есеге қысқарды.
• ⁠ ⁠Грузия: армян және әзербайжан мектептері үшін дайындық курстары мен «нөлдік бағдарламалар» іске қосылды. Бұл ұлттық азшылық өкілдерінің ЖОО-ға түсу мүмкіндігін арттырды.
• ⁠ ⁠Қырғызстан: «Ауылға мұғалім» бағдарламасы арқылы жас ұстаздарға тұрғын үй мен үстемеақы беріліп, кадр тапшылығы азайды.
• ⁠ ⁠Өзбекстан: барлық мектепті интернетке қосып, компьютерлік сыныптар ашты. Бұл қала мен ауыл арасындағы цифрлық теңсіздікті қысқа мерзімде азайтты.

Тиімді стратегиялардың ішінде:

• ⁠ ⁠билингвальды оқыту,
• ⁠ ⁠түлектер үшін дайындық курстары,
• ⁠ ⁠ауыл мұғалімдеріне әлеуметтік пакет,
• ⁠ ⁠цифрландыру бар.

Бұл қадамдарды Түркістан облысының ерекшелігіне бейімдеп қолдануға болады.