Мемлекеттік басқарудың тиімділігі еліміздің ішкі және сыртқы теңсіздіктермен ерекшеленетін ерекшелігін түсінуде жатыр.
Белгілі болғандай, еліміз үлкен аумаққа және аз халық санына ие. World Population Prospects 2022 зерттеуіне сәйкес, Қазақстан халық тығыздығы бойынша әлемде 223-ші орында тұр.
Сонымен қатар, Қазақстанмен шектесетін елдердің күш және ресурстар теңгерімінің үлкен айырмашылықта екенін ескеру қажет
|
Көрсеткіштер |
ҚХР |
Ресей |
Қазақстан |
|
Халық саны, млн адам |
1 409 |
146 |
20 |
|
ҚР-мен салыстыру, еселеп |
71,2 |
7,4 |
|
|
ЖІӨ, млрд АҚШ доллары (01.01.2024 ж. жағдайы бойынша) |
17 710 |
1 919 |
247 |
|
ҚР-мен салыстыру, еселеп |
71,6 |
7,8 |
|
|
Әскери бюджет, млрд АҚШ доллары (01.01.2024 ж. жағдайы бойынша) |
296 |
109 |
8 |
|
ҚР-мен салыстыру, еселеп |
39 |
15 |
|
Аталған елдермен қазіргі ынтымақтастық қолайлы болғанымен, стратегиялық кезеңде осы елдерде шекаралас аймақтарға қауіп төндіруі мүмкін «қырандар» деп аталатын күштердің билікке келу қаупі, жергілікті халықтың ішінара қолдауымен болуы ықтимал.
Бұл жағдай мемлекеттіліктің біртұтастығын қамтамасыз ету қажеттігін талап етеді.
Осыған байланысты мемлекеттік басқару жүйесінде атқарушы билік вертикалы мен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, оның ішінде экономикалық қауіпсіздік сияқты өзара байланысқан факторларды ескеру қажет.
Сонымен бірге, жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту маңызды екенін ұмытпаған жөн, бұл жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуде толыққанды мүмкіндіктер мен өкілеттіктерге ие болу үшін қажет.
Бұл мәселелерде «алтын орта» табу мақсатында келесі мемлекеттік басқару моделін қарастыру ұсынылады.
Атқарушы билік вертикалының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін: Барлық деңгейдегі әкімдерді жоғары лауазымды тұлғалар (әкімдер/ҚР Президенті) уақытша міндет атқарушы ретінде тағайындау, 3 айға (сынақ мерзімі ретінде);
Жергілікті өзін-өзі басқаруды бақылау және дамыту үшін: Өкілді органдарға (сәйкес деңгейде) өз әкімдерінің өкілеттігін 3 айдан кейін 2 жыл мерзімге бекіту мүмкіндігін беру және жергілікті маңызы бар мәселелерді оң шешу кезінде өкілеттікті тағы да 2 жылға ұзарту мүмкіндігін қарастыру. Бұл модельді орталық мемлекеттік органдар басшыларына да қолдануға болады, өкілеттіктерді Мәжіліске беру арқылы.
Сонымен қатар, мемлекеттік басқару функциялары орындалмаған жағдайда жоғары лауазымды тұлғаларға әкімнің өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату құқығын сақтау ұсынылады:
• ҚР Президенті облыс әкімдерінің, республикалық маңызы бар қалалар мен елорда әкімдерінің, сондай-ақ облыстық деңгейдегі аудан әкімдерінің (2 және 3 деңгейлі бюджет) өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатады;
• Облыс әкімдері аудандық маңызы бар қала, ауылдық округ, кент және ауыл әкімдерінің (4 деңгейлі бюджет) өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатады. Осылайша, аудан мен облыс әкімдері төменгі деңгейдегі әкімдердің өкілеттігін біржақты тәртіппен мерзімінен бұрын тоқтата алмайды. Бұл үшін бұл мәселені негіздеме келтіре отырып, жоғары тұрған әкімге немесе ҚР Президентіне ұсыну қажет болады.
Бұл модельді енгізу ұлттық қауіпсіздік пен жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту мүдделері стратегиялық кезеңде тоғысатын мемлекеттік басқарудың қайта құруына әкелуі мүмкін.
