EC[ON]OMY

Қазақстанда экономикалық дағдарыстың алдын алу стратегиялары

Бюджет тапшылығы, салық мөлшерлемелерінің артуы, коммуналдық қызметтер мен азық-түлік бағасының өсуі, жанар-жағармайға субсидиялардың алынып тасталуы – 2025 жыл Қазақстан үшін оңай болмайтынын көрсетеді. Сол себепті сарапшылар қауымы елді ықтимал экономикалық дағдарыстан шығару жолдарын іздеуде.

Қазақстанда кез келген реформа әзірленгенде әлемдік тәжірибе зерттеліп, оны біздің елге бейімдеу әрекеті жасалады. Бірақ кез келген елдің «экономикалық жетістігі» көптеген факторларға байланысты. Басқа елдердің жолымен жүру нәтиже беретініне кепіл жоқ.

Осыған байланысты, елдер бір-бірінің қателіктерін қайталап, экономикалық дағдарыстарға әкелуі мүмкін. Қазіргі Қазақстан экономикасындағы жағдай 100 жыл бұрын АҚШ-та орын алған «Ұлы депрессияны» еске салады.

Ұлы депрессияның негізгі себептері:

• Қор нарығының құлдырауы (1929 жылы 24 қазандағы «Қара бейсенбі»), бұл артық алыпсатарлық пен акция бағасының жасанды өсуінен туындады;

• Банктік жүйедегі мәселелер: резервтердің жеткіліксіздігінен алыпсатарлар мен инвесторларды артық несиелендіру, салымшылардың сенімін жоғалту және депозиттерді жаппай алуы;

• Тауарлар артық өндірісі және халықтың сатып алу қабілетінің төмендеуі (жалақының аздығынан);

• Табыстың теңсіздігі: байлықтың басым бөлігі азғантай топтың қолында шоғырланды;

• Экономиканың әлсіз реттелуі, монополиялар мен қаржылық көпіршіктердің пайда болуы;

• Ұлттық өндірісті протекционизм саясаты (1930 жылғы Смута-Хоули заңы импорттық тауарларға жоғары баж салығын енгізді), бұл өзге елдердің жауап шараларын туғызды.

Қазақстандағы қазіргі жағдайдың ұқсастығы:

• Халықтың шамадан тыс несие алу деңгейі: тауарлар мен қызметтердің жоғары бағасы және инфляцияның өсуі (қазіргі уақытта халықтың тұтынушылық несиелері ШОБ субъектілерінің несиелерінен асып кетті);

• Экономиканың әртараптандыру деңгейінің төмендігінен және технологиялық артта қалуынан жалақының аз болуы;

• Табыстың теңсіздігі: орташа жалақы туралы ақпараттың бұрмалануы және халықтың нақты табысының төмен болуы;

• Тұрақты жұмыс орындарының тапшылығы және жастар арасындағы NEET деңгейінің жоғары болуы;

• Алаяқтық схемалардың, қаржылық пирамидалардың және алыпсатарлықтың көбеюі.

АҚШ-тың «Жаңа бағыт» бағдарламасының нәтижелері:Президент Франклин Рузвельттің «Жаңа бағыт» бағдарламасы арқасында ел жаңа экономикалық деңгейге шықты. Ірі инфрақұрылымдық және құрылыс жобалары іске қосылып, жұмыссыздық деңгейін төмендетіп, халықтың табысы мен өмір сапасын арттырды.

Танымал жобалар:

• Гувер бөгеті (1931–1936 жж.) – ірі гидроэнергетикалық жоба;

• «Алтын қақпалар» көпірі (1933–1937 жж.) – әлемдегі ірі көпірлердің бірі;

• Теннесси өзені алқабын дамыту әкімшілігі (1933 ж.) – гидроэлектростанциялар, бөгеттер, ирригациялық жүйелер құрылысы;

• Табиғатты қорғау азаматтық корпусы (1933–1942 жж.) – орманды қалпына келтіру, ұлттық парктер, жолдар мен көпірлер салу;

• Blue Ridge Parkway (1935 ж.) – ұлттық парктерді байланыстыратын ірі автомагистраль;

• Бонневиль бөгеті (1933–1937 жж.) – гидроэнергия өндіру және кеме қатынасын жақсарту.

Ұсыныстар: Қазақстанның 20 миллиондық халқына 90-нан астам қала тиесілі, олардың ішінде 20 қала моноқала болып саналады (шамамен 1,4 млн адам). Бірақ моноқалалардың өмір сапасы облыс орталықтары мен республикалық маңызы бар қалалардан әлдеқайда төмен.

Кейбір моноқалаларда экономикалық дамудың тоқырауы байқалады, сондықтан халық басқа аймақтарға көшу мүмкіндіктерін іздейді. Кейбір әлеуметтік зерттеулерге сәйкес, аймақ халқының 50%-дан астамы жақын арада мегаполистерге көшуді жоспарлап отыр.

Қазақстанда құрылыс секторы ең қарқынды дамып келе жатқан сала болғандықтан, халыққа қолжетімді тұрғын үй және тиісті инфрақұрылым салу «дағдарыс кезеңіндегі» негізгі жобалардың бірі бола алады. Бұл жобалар моноқалалардан тұрғындарды қызықтыратын «магнит» рөлін атқарады.

Сонымен қатар, моноқалалардың әлеуетін елдің көлік-логистикалық және ауыл шаруашылығы әлеуетін дамыту үшін пайдалану қажет. Моноқалалардың көлік инфрақұрылымы жақсы дамыған, ал көптеген ғимараттарды қойма ретінде немесе тік ферма жобаларын дамыту үшін пайдалануға болады.

Дайындаған: тәуелсіз сарапшы Ерлан Каримов, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top