EC[ON]OMY

АҚШ тарифтері Орталық Азияға қалай әсер етуі мүмкін: модельдеу нәтижелері

Қазіргі таңда халықаралық БАҚ АҚШ-тың тарифтік саясатына (яғни, Трамп тарифтері 2.0) қайта оралуы Қытайға, Мексикаға немесе Еуропаға қалай әсер ететінін талқылауда. Ал Орталық Азияда бұл тақырып алыс, тіпті қатысы жоқ мәселе ретінде қабылданады. «Бізге тікелей қатысы жоқ қой» деген ой жиі айтылады. Бірақ жаһандық экономикада жанама әсердің өзі де үлкен соққы болып тиюі мүмкін. Біз осы жаңа тарифтік толқынның Орталық Азия елдеріне қандай ықпал етуі мүмкін екенін жаһандық құн тізбегі арқылы модельдеп көрдік.

Есептеу әдістемесі

Біз Азия даму банкінің 2023 жылғы көпелді кіріс-шығыс кестелерін (ADB MRIO) қолдандық. Бұл әдіс тауардың бір елден екінші елге өтіп, ақырғы тұтынушыға дейін жеткенге дейінгі барлық кезеңін көруге мүмкіндік береді.

Модельдегі негізгі болжамдар:

•АҚШ 2025 жылғы 5 сәуірден бастап 75 елден келетін импортқа 10% тариф енгізді.

•Қосымша шараларға қатысты 90 күндік кідіріс бар, бірақ негізгі тариф күшіне енген.

•Қытайға қатысты екі сценарий қаралды: тариф 50% және 100%, ал Еуропаға — стресс-сценарийде 30%.

•Елдер экспорт бағыттарын өзгертпейді — бұл бастапқы соққыны анықтау үшін жасалған шарт.

Орталық Азия елдеріне тарифтер тікелей салынбайды (өнімдері стратегиялық маңызды деп саналады), бірақ жанама әсер сауда серіктестері мен жеткізу тізбектері арқылы келеді.

Қандай нәтиже шықты?

•  Қазақстан мен Өзбекстан ең көп зардап шегеді. Себебі олардың экспорты негізінен шикізат пен өнеркәсіптік өнімдерге тәуелді.

•  Қырғызстан мен Тәжікстан сәл аз әсер көреді, бірақ олардың экономикасының кіші көлемін ескерсек, бұл да сезілерлік соққы.

•  Ең әлсіз сала — кен өндіру (-1,64% дейін, стресс-сценарийде). Бұл сала әлемдік сұранысқа қатты тәуелді.

•  Өңдеу өнеркәсібі де осал: Қазақстан, Өзбекстан мен Түрікменстанда -0,35%–1,52% аралығында құлдырайды. Әсіресе машина жасау, жеңіл және азық-түлік өнеркәсіптері зардап шегеді.

•  Ауыл шаруашылығына да жанама әсер бар: логистика мен өңдеу саласына байланысты аздап төмендейді.

 

Неліктен бұл маңызды?

1. Орталық Азия елдерінің ешқайсысы АҚШ-тың жаңа тариф тізіміне енбеген.

2. Алайда олардың басты серіктестері — Қытай, Түркия, Еуроодақ — бұл тізімде бар және олар ЦА елдері үшін қайта өңдеу мен транзит арналары болып отыр.

3. Модель 10% тарифті барлық елдерге (ЦА елдерінен басқасына) қолданды, ал Қытайға — 50% және 100% аралығында.

4. Өндірістік салалардың мультипликаторлары ADB MRIO моделі негізінде есептелді. Мысалы, Қазақстандағы кен өндіру саласының мультипликаторы 1,35 – яғни бұл сала сұраныс өзгерісіне өте сезімтал.

5. Бұл модель экспортты қайта бағыттау немесе логистиканы өзгерту секілді бейімделу шараларын есепке алмайды — бастапқы әсерге ғана қарайды.

Нақты тәуекелдер қандай?

•  Қытай, ЕО және Түркия сияқты елдерге экспорт азайса, бұл елдердің өздері де Орталық Азия өнімдеріне деген сұранысты қысқартады.

•  ЕО — ЦА өнімдерін қайта өңдеуде басты рөл атқарады (машина жасау, химия, металлургия). Егер АҚШ ЕО-ға 30% тариф енгізсе, бұл да ЦА экспортына жанама соққы әкеледі.

•  Соның салдарынан шикізатқа, жартылай фабрикаттарға және дайын өнімге деген жаһандық сұраныс төмендеп, бұл әсер ЦА елдеріне де тиеді.

Не істеу керек?

Бұл жағдай Орталық Азия елдеріне сауда-өндіріс саясатын қайта қарау қажеттігін көрсетеді.

— Сауда бағыттарын әртараптандыру

— Өз елінде қайта өңдеуді дамыту

— Нарықтарды кеңейту және балама серіктестер табу

Мұның бәрі болашақта мұндай сыртқы соққыларға қарсы иммунитет қалыптастыруға көмектеседі.

Бұл мақала америкалық тариф саясаты бізге тікелей әсер етпейді деген түсініктің қате екенін көрсетеді. Ғаламдық экономикада әрбір өзгеріс тізбекті әсер тудырады. Ал бұл тізбектің бір буыны ретінде біз де өз стратегиямызды қайта қарауға тиіспіз.

 
 

Дайындаған: тәуелсіз сарапшы Дәулет Жамбайбеков арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top