Трамптың екінші президенттік мерзімінің ғылым мен технология саласындағы алғашқы жылы институционалдық бетбұрыс болды. Бұл жай ғана гранттар немесе бөлек бағдарламалар жиынтығы емес. Ақ үйдің Trump Administration Science & Technology Highlights: Year One есебі басқару моделінің өзгергенін көрсетеді.
Мемлекет енді сырттан бақылаушы емес. Ол технологиялық циклдің тікелей қатысушысына айналды. Ережені өзі өзгертеді, инфрақұрылымды жеделдетеді және жеке капиталды тартады. Бұл жылдың басты жаңалығы бөлінген қаржы көлемінде емес. Қабылданған жарлықтар санында да емес. Әкімшілік технологияны ашық түрде билікпен байланыстырады. Экономикалық, өнеркәсіптік және стратегиялық билікпен.
Жасанды интеллект, энергетика, жартылай өткізгіштер, атом технологиясы, квант және ғарыш бір жүйе ретінде қаралады. Құжатта олар жеке-жеке емес, бір-бірін қолдайтын элементтер ретінде берілген.
Есепте жасанды интеллект болашақтағы бір сала ретінде емес, әмбебап құрал ретінде сипатталады. Ол басқаруға, ғылымға, қорғанысқа, энергетикаға және көлікке енуі керек. Сондықтан алғашқы қадам инвестициядан басталған жоқ. Алдымен бұрынғы реттеу шектеулері жойылды.
Екінші мерзімнің алғашқы күндерінде алдыңғы әкімшіліктің ЖИ бойынша атқарушы жарлығы күшін жойды. Түсіндірме қарапайым: ескі талаптар артық жүктеме туғызды және белгісіздікті арттырды. 2025 жылғы шілдеде негізгі құжат жарияланды — Winning the AI Race: America’s AI Action Plan. Бұл бүкіл саясаттың өзегіне айналды.
AI Action Plan классикалық стратегия емес. Бұл 90-нан астам нақты федералдық әрекеттер тізімі. Олар үш бағытқа біріктірілген:
- ЖИ инновацияларын жеделдету
- Ішкі инфрақұрылымды кеңейту
- Америкалық ЖИ-ді әлемдік нарыққа шығару
Бұл бағыттар кезең-кезеңмен емес, қатар іске асырылады.
Жоспар жарияланған соң федералдық аппарат өзгертіле бастады. Басқару және бюджет офисі ЖИ-ді қолдану және сатып алу ережелерін қайта жазды. Бұрынғы сақтық логикасы басымдық емес екені ашық айтылды. Ведомстволардағы ЖИ басшылары енді тәуекелді баяулатумен емес, енгізумен айналысуы керек. Сатып алу моделі жеңілдетілді. Шешімдерді қайта пайдалану мен жылдам масштабтауға басымдық берілді.
Маңызды қадам — мемлекеттік сұранысты орталықтандыру. General Services Administration арқылы барлық ведомстволар коммерциялық модельдерге төмен бағамен қол жеткізеді. Үкімет бірыңғай тапсырыс беруші ретінде әрекет етеді. Бұл шығынды азайтады, енгізу уақытын қысқартады және тұрақты нарық қалыптастырады.
2025 жылғы қарашада әкімшілік Genesis Mission бастады. Бұл ондаған жыл ішіндегі ең ірі ғылыми бастама. Мақсат нақты қойылды — он жыл ішінде федералдық ғылыми зерттеулердің өнімділігін екі есе арттыру. Негізгі құрал — жасанды интеллект. Ол деректер массивтерімен, суперкомпьютерлермен және зертханалық инфрақұрылыммен бірге жұмыс істейді. Genesis Mission Энергетика министрлігінің 17 ұлттық зертханасын, жеке секторды және жетекші университеттерді біріктіреді. Экзафлопс деңгейіндегі суперкомпьютерлер енді көрме нысаны емес, күнделікті құралға айналды.
Инвестициялар бірнеше бағытқа бөлінген:
- ЖИ модельдері мен ғылыми деректерді орналастыру платформасы
- Ғылыми міндеттерге арналған өзін-өзі үйрететін модельдер
- Роботтандырылған зертханалар
- Деректерді дайындау бойынша іргелі жобалар
Бастапқы кезеңде жүздеген миллион доллар бөлінді және ондаған индустриялық серіктес тартылды.
Ұлттық ғылыми қор мен Энергетика министрлігі мыңдаған деректер жиынтығын машина оқитын форматқа көшіріп, National AI Research Resource жүйесіне біріктірді. Бұл университеттер мен шағын зерттеу топтарына кіру кедергісін азайтады. Құжатта ашық ЖИ базасы технологиялық егемендіктің элементі ретінде қаралатыны ашық жазылған.
Есептің ең қатаң бөлігі — энергетика. Әкімшілік ЖИ дамуын тікелей энергиямен байланыстырады. 2025 жылғы шілдеде дата-орталық құрылысын жеделдету туралы жарлыққа қол қойылды. Экологиялық рәсімдер жеңілдетілді. Федералдық жерлер инфрақұрылымға ашылды. NEPA рәсімдері қайта қаралды.
Хабарлама анық: арзан әрі сенімді энергиясыз ЖИ экономикасы болмайды. Энергетикалық саясат базалық генерация мен желі тұрақтылығына бағытталды. Резервтік қуат көздеріне ережелер жеңілдетілді. Үлкен жүктемелерді қосу жеделдетілді.
Инфрақұрылым логикасының шыңы — Stargate жобасы. Бұл АҚШ тарихындағы ең ірі ЖИ инфрақұрылым бастамасы. Инвестиция көлемі жүздеген миллиард доллармен бағаланады. Жиырмаға дейін ірі дата-орталық салу жоспарланған. Қуат гигаваттпен өлшенеді. Жоба ЖИ экожүйесінің якоріне айналуы тиіс.
Есепте ядролық салаға ерекше көңіл бөлінеді. Жаңа реакторларды сынау мен енгізу жеделдетіледі. Шағын модульдік және микро реакторлар ЖИ инфрақұрылымына қуат көзі ретінде қарастырылады. Ғарыш та осы жүйеге кіреді. Ай мен орбитада ядролық реактор орналастыру жоспары бар. Ай реакторын 2030 жылға дейін дайындау ұлттық бастама ретінде белгіленген. Ғарыш — энергетика мен технология саясатының жалғасы.
Жартылай өткізгіштер бағыты нақты және тікелей жүріп жатыр.
- TSMC өндірісін Аризонада кеңейту
- Intel мен Micron-ға инвестициялар
- 1 млрд доллардан асатын жобаларға Investment Accelerator құру
Мақсат — сыртқы жеткізу тізбегіне тәуелділікті азайту. Сонымен қатар тарифтік және сауда құралдары қолданылады. Ішкі өндірістік өзекті күшейту негізгі міндет ретінде қойылған.
Кванттық технологиялар ұлттық орталықтар арқылы жаңартылды. DARPA өнеркәсіптік деңгейдегі кванттық компьютерді жедел әзірлеуді сынап жатыр. Кадр мәселесі бөлек қаралды. Оқушылық бағдарламалар кеңейтілді. ЖИ сауаттылығы кәсіби білімге енгізілді. U.S. Tech Force арқылы инженерлерді мемлекеттік секторға тарту басталды. Адам капиталы инфрақұрылыммен қатар кеңеюі тиіс деп көрсетілген.
Трамптың екінші мерзімінің алғашқы жылы АҚШ-тағы ғылыми-технологиялық саясатты жаңа деңгейге шығарды. Жылдамдық келісімнен маңызды. Ауқым пилоттан маңызды. Жеткізу тізбегін бақылау абстракт тиімділіктен маңызды. Бұл реактивті саясат емес. Бұл жобалық мемлекет моделі. Технологиялық үстемдік енді жай амбиция емес. Ол нақты басқару архитектурасына айналды.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
