Көптеген адамдар ірі қалаларға көшіп, қала маңындағы және ауылдық аймақтардың экономикалық өсу мүмкіндіктерін азайтуда. Агломерация көлеңкелері деп аталатын бұл құбылыс орталықтарға шоғырлану көрші аймақтарға қалай және неге теріс әсер ететінін түсінгісі келетін экономистер арасында қызу зерттеу тақырыбына айналуда.
Ричард Хорнбек, Гай Майклс және Фердинанд Раук жүргізген зерттеу бұл мәселені шешуге тарихи ақпарат арқылы көмектеседі. Авторлар үлкен қалалар тек адамдар мен ресурстарды тартып қана қоймай, сонымен қатар көршілес аймақтарда экономикалық белсенділікті тежеуі мүмкін екенін анықтады. Олар көлеңке секілді көршілес аймақтардың өсу әлеуетін көлегейлейтінін көрсетеді.
Авторлар ежелгі порттарды қазіргі экономикалық орталықтардың аналогы ретінде пайдаланып, бір жерде агломерацияның айналасындағы аймақтарға қалай әсер ететінін түсінуге тырысты. Тарихи деректер бойынша, ежелгі порттар сауда орындары ретінде маңызды рөл атқарған және оларға ресурстар мен тауарлар ағыла түскен. Алайда, олардың маңыздылығы басқа, шағын порттардың жақын маңда дамуына кедергі келтірген, өйткені саудагерлер мен қолөнершілер тұрақты және пайдалы жағдайлары бар ірі орталықтарды таңдаған.
Бұл әсер қазіргі кезде де байқалады. Мысалы, Нью-Йорк немесе Лондон сияқты мегаполистер үлкен көлемде адамдар мен капиталды тартып қана қоймай, көршілес кішігірім қалаларда іскерлік белсенділіктің бәсеңдеуіне әкеледі. Ежелгі мәліметтерді талдай отырып, авторлар бұл процестің жаңа еместігін, агломерация көлеңкелерінің ежелден бері бар екенін анықтады.
Зерттеу сондай-ақ агломерация көлеңкелерінің жергілікті экономикаға күрделі әсер ететінін көрсетті.
Бір жағынан, қалалар халықтың және ресурстардың тығыз концентрациясы арқылы ауқымдық әсерлерден артықшылық алады. Бұл өндірісті арттыруға, инфрақұрылымды жақсартуға және инновацияларға әкеледі. Дегенмен, бұл шоғырланған даму көбінесе көршілес аймақтардағы өсуді шектейді, өйткені олар осындай мүмкіндіктер мен жағдайларды ұсына алмайды.
Статистикалық әдістер мен модельдерді пайдалана отырып, зерттеушілер қалалық өсудің жалпы артықшылықтарына қарамастан, агломерация көлеңкесінің жақын аймақтардың дамуын айтарлықтай баяулататынын көрсетті. Осындай жағдайларда жергілікті өндірушілер мен шағын бизнес ірі қалалық кәсіпорындармен бәсекелесе алмай, олардың экономикалық болашағы шектеулі болып қалады.
Ежелгі порттарды және олардың көршілес аймақтар экономикасына әсерін зерттеу бүгінгі мегаполистер мен олардың төңірегіндегі қалалармен қызықты параллельдер жүргізуге мүмкіндік береді.
Бұл агломерациялық орталықтардың көршілес аймақтарға теріс әсер етпеуі үшін аймақтық дамудың теңгерімді саясатын әзірлеудің маңыздылығын көрсетеді.
Зерттеу авторлары агломерация көлеңкелерінің теріс салдарын болдырмау үшін қала маңындағы және ауылдық аймақтарға көбірек назар аударып, оларға бәсекеге қабілетті артықшылықтар беріп, инфрақұрылымды дамыту қажеттігін атап өтті. Көлік тораптарына, ақпараттық технологияларға және жұмысшылардың біліктілігін арттыруға бағытталған білім беру бағдарламаларына инвестициялар осы аймақтардың тартымдылығын айтарлықтай арттыруы мүмкін.
Жерорта теңізінің ежелгі порттары бізге агломерация процесінің және оның көлеңкелерінің мыңдаған жылдар бұрын басталған ұзақ мерзімді экономикалық құбылыс екенін көрсетеді. Бүгінде экономикалық дамудың біржақты өзгерісін болдырмау және теңгерімді өсу үшін осы тарихи сабақтарды ескеру маңызды.
Айтжан Мейрембаев, тәуелсіз сарапшы
