EC[ON]OMY

2026-2030 жылдарға арналған көміртегі бюджеті

Париж келісіміне сәйкес, еліміз 2030 жылға дейін парниктік газдардың шығарылымын 1990 жылғы деңгейден 15%-ға азайтуы тиіс. Осы міндеттемелерді орындау үшін Экологиялық кодекс жыл сайын көміртегі бюджетінің көлемін алдыңғы жылмен салыстырғанда кемінде 1,5%-ға қысқартуды қарастырады. Ал уәкілетті органның мәліметінше, 2026-2030 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 2,5%-дан 5,1%-ға дейін төмендеуі мүмкін.

Бұл не деген сөз?
Кәсіпорындарға белгіленген салалар бойынша көміртегі квоталары тегін бөлінеді. Бұл квоталар арнайы бекітілген көрсеткіштер (бенчмарк) негізінде беріледі және оларды азайту коэффициенті ескеріледі. Осылайша, квота тапшылығы кәсіпорындарды энергия тиімділігін арттыру мен ресурстарды үнемдеуге ынталандырады, нәтижесінде парниктік газдардың шығарылымы төмендейді.

Сонымен қатар, квоталарды бөлу барысында бірнеше маңызды мәселелерді ескерген жөн. 2023 жылы көміртегі бейтараптығына 2060 жылға дейін қол жеткізу стратегиясы бекітілді. Осы құжатты барлық көміртегі нарығы қатысушылары ұстануы қажет. Атап айтқанда, кәсіпорындардың декарбонизация бағдарламалары орта және ұзақ мерзімді перспективада міндетті болуы тиіс. Уәкілетті орган парниктік газдардың нақты төмендеуіне мүдделі болуы керек, ал кәсіпорындар осы бағытта тұрақты түрде жұмыс жүргізуі тиіс.

Экологиялық кодекс жаңа өндірістік қуаттардың іске қосылуына байланысты квоталарды тегін бөлуді қарастырады. Осыған байланысты, уәкілетті орган ұлттық резервтің көлемін экономикадағы жаңа қуаттардың іске қосылу жоспарларымен сәйкестендіруі қажет. Жаңа кәсіпорындарды іске қосу кезінде ең озық қолжетімді технологияларды (НДТ) қолдану міндетті екенін ескерсек, мұндай кәсіпорындарда көміртегі шығарындыларын әрі қарай төмендету қиынға соғуы мүмкін. Сондықтан, ұлттық резервтегі квоталардың жетіспеуі ел экономикасының дамуына кедергі болмауы тиіс.

Квоталарды ұлттық резервтен бөлу қағидалары
Еліміздің көміртегі бюджеті қысқарған сайын, ұлттық резервтен бөлінетін тегін квоталардың да көлемі азаюы заңды. Алайда бұл қысқарту барлық жаңа және кеңейтіліп жатқан өндірістерге теңдей бөлінуі керек. Яғни, егер квоталар 30%-ға жетпесе, барлық өтініш берушілер сол мөлшерде тапшылыққа тап болады. Сондықтан «алдымен келген – бірінші алады» қағидасын қайта қарастырып, барлық өтініштерді бір мезетте қарастырып, квоталарды ұлттық резервтен пропорционалды бөлу жүйесін енгізу қажет.

Қорытынды:
Еліміздің төмен көміртекті даму жолына көшуі үшін квота жүйесін әділ және тиімді ұйымдастыру маңызды. Кәсіпорындар декарбонизацияға жүйелі түрде дайындалуы керек, ал мемлекет квота тапшылығы елдің экономикалық өсуіне кедергі келтірмеуін қадағалауы қажет.

 

 
 
Әлия Шалабекова, «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ төменкөміртекті даму департаментінің директоры, экономика ғылымдарының кандидаты (к.э.н.), MPA,   арнайы www.economyKZ.org үшін
 

Scroll to Top