Жетісу облысы – Қазақстанның ең жас аймақтарының бірі. 2022 жылы Алматы облысы екіге бөлінгенде пайда болғанымен, өңірдің экономикасы әлі де бұрынғы кеңестік кезеңнің құрылымынан шыға алмауда. Ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі мен туризм – басты экономикалық салалар болғанымен, Жетісу өз бетімен дамуға қауқарсыз. Аймақтың бюджетінің төрттен үші мемлекеттік трансферттерден тұрады. Егер бұл қолдау қысқарса, өңір тығырыққа тірелуі мүмкін.
Қала мен ауыл: теңсіздік тереңдеп барады
Жетісудың халқы – 697 987 адам, оның тек 44,6%-ы қалада, ал қалған 55,4%-ы ауылды жерде тұрады. Урбанизация деңгейі төмен, бұл экономикалық белсенділікті шектейді.
Халқы ең көп аудандар:
• Талдықорған – 204 059 адам
• Панфилов ауданы – 134 431 адам
• Алакөл ауданы – 74 685 адам
• Ескелді ауданы – 52 017 адам
• Кербұлақ ауданы – 43 579 адам
Халқы ең аз аудандар:
• Текелі – 31 110 адам
• Ақсұқ ауданы – 36 564 адам
• Қаратал ауданы – 39 911 адам
• Сарқан ауданы – 39 525 адам
• Көксу ауданы – 42 106 адам
Ауыл мен қала арасындағы даму алшақтығы аймақтың басты мәселесі. Талдықорғаннан басқа жерлерде экономикалық өсудің қозғаушы күштері жоқ, инфрақұрылым әлсіз, жастар жақсы өмір іздеп Алматыға кетуде.
Экономика: өз күнін өзі көре алмайтын аймақ
Жетісудың жылдық табысы 491,9 млрд теңге, бірақ оның 78,6%-ы – мемлекеттік трансферттер. Яғни, аймақ өз бетімен жетістікке жетіп отырған жоқ, орталықтың қаржылық көмегіне сүйеніп отыр.
Кірісі ең жоғары аудандар:
• Талдықорған – 23,3 млрд теңге
• Панфилов ауданы – 7,6 млрд теңге
• Алакөл ауданы – 4,0 млрд теңге
• Кербұлақ ауданы – 2,7 млрд теңге
• Көксу ауданы – 2,1 млрд теңге
Кірісі ең төмен аудандар:
• Қаратал ауданы – 823 млн теңге
• Ақсұқ ауданы – 860 млн теңге
• Текелі – 1,3 млрд теңге
• Ескелді ауданы – 1,4 млрд теңге
• Сарқан ауданы – 1,9 млрд теңге
Жетісу экономикасы мемлекеттік көмексіз өмір сүре ала ма? Қазіргі қаржылық саясат өзгерсе, аймақ бюджет тапшылығына тап болады.
Салық: бизнес жоқ жерде табыс та жоқ
Жетісу облысында корпоративтік салықтың үлесі – 12,9%ғана, ал жеке тұлғалардан түсетін салық 40,4%. Бұл өңірде ірі компаниялардың жоқтығын білдіреді.
Бір адамға шаққандағы салық жинау бойынша үздік аудандар:
• Кербұлақ ауданы – 60,8 мың теңге
• Талдықорған – 57,6 мың теңге
• Алакөл ауданы – 50,1 мың теңге
• Панфилов ауданы – 46,5 мың теңге
• Сарқан ауданы – 44,3 мың теңге
Салық түсімі ең төмен аудандар:
• Қаратал ауданы – 17,8 мың теңге
• Ескелді ауданы – 20,8 мың теңге
• Ақсұқ ауданы – 21,0 мың теңге
• Текелі – 40,1 мың теңге
• Көксу ауданы – 41,7 мың теңге
Аймақтағы экономикалық белсенділік негізінен ауыл шаруашылығына тәуелді, ал бұл тұрақты салықтық база құруға мүмкіндік бермейді. Кәсіпкерлік пен өнеркәсіптің әлсіз дамуы Жетісуды инвестициялық тұрғыдан тартымсыз етеді.
Бюджет: қаржы бар, бірақ даму жоқ
Облыстың жалпы бюджеті 441,7 млрд теңге. Негізгі шығын білім саласына (40,6%), бірақ бұл аймақ экономикасын дамытып отырған жоқ. Денсаулық сақтау жүйесіне 2,4%, әлеуметтік көмекке 6,1% ғана бөлінеді.
Бюджеттен ең көп қаржы алатын аудандар:
• Алакөл ауданы – 1,76 млрд теңге
• Панфилов ауданы – 1,68 млрд теңге
• Кербұлақ ауданы – 1,46 млрд теңге
• Сарқан ауданы – 1,40 млрд теңге
• Талдықорған – 1,38 млрд теңге
Бюджеттен ең аз қаржы алатын аудандар:
• Текелі – 756 млн теңге
• Көксу ауданы – 912 млн теңге
• Ақсұқ ауданы – 1,23 млрд теңге
• Ескелді ауданы – 1,28 млрд теңге
• Қаратал ауданы – 1,36 млрд теңге
Аймақта ауыл шаруашылығына және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа (9,9%) көп қаржы бөлінгенімен, бұл экономикалық серпіліс әкелмейді. Ауылдық жерлерде жұмыс орындары аз, жастар қалаға кетуде.
Жетісу облысы қазір экономикалық тығырықта тұр. Негізгі мәселелер айқын:
• Мемлекеттік қолдауға тәуелділік – бюджетке түсетін қаржының 78%-ы орталықтан келеді.
• Кәсіпкерлік пен өндірістің әлсіз дамуы – ірі бизнестің жоқтығы салық базасының төмен болуына әкеледі.
• Жұмыссыздық және жастардың кетуі – аймақ Алматымен бәсекелесе алмайды.
• Бюджет саясатының тиімсіздігі – білімге бөлінген қаржы өңірде сапалы кадрлар қалыптастыруға мүмкіндік бермейді.
• Инфрақұрылымның нашар дамуы – ауыл-аймақтар инвестиция үшін тартымсыз.
Жетісу облысы дербес, өзін-өзі қаржыландыратын аймаққа айнала ала ма? Әлде орталықтың қолдауына сүйеніп, баяу құлдырауын жалғастыра ма? Бұл – билік пен жергілікті халыққа қойылатын басты сұрақ.
