Бұрын әлемнің экономикалық астаналары десе, бірден Лондон, Нью-Йорк немесе Париж еске түсетін. Ал XXI ғасыр бұл түсінікті күрт өзгертті. Қазір жаһандық даму қарқыны Азия, Африка, Латын Америкасы мен Таяу Шығыстағы мегаполистердің өсіп келе жатқанын көрсетіп отыр.
EconomyKZ.org порталының сарапшысы айтқандай, бұл өзгерістер әлем экономикасындағы терең бетбұрыстармен байланысты. Мысалы, өндіріс орындарының жаңа аймақтарға көшуі, халық санының артуы, тұтынушы нарығының кеңеюі – бәрі осы бағытты күшейтіп отыр. Oliver Wyman Forum жүргізген зерттеу бойынша, 2025 жылға қарай әлемдегі ең ірі 30 қаланың 28-і Еуропа мен Солтүстік Америкадан тысқары орналасатын болады.
Біз осы жаңа қалалардың қандай ерекшелігі бар екенін, неге өсіп келе жатқанын және бизнес осы өзгерістерге қалай бейімделуі керек екенін қарастырамыз.
1. Экономикалық өсім неге жаңа аймақтарға ауысып жатыр?
Соңғы онжылдықтарда әлемдік экономика үлкен өзгерістерге ұшырады. Бұл үрдісті қозғаған негізгі себептер мыналар:
• Қалалану артуда – бүгінде Жер шары халқының жартысынан көбі қалада тұрады. Бұл көрсеткіш өсе береді.
• Өндіріс орындарының көшуі – компаниялар Қытайдан басқа балама елдерді іздеуде. Көбінесе Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка және Латын Америкасы таңдалып жатыр.
• Жаңа тұтынушылар нарығы – бұл өңірлерде орта таптың саны артып келеді. Олар жаңа сұраныс қалыптастыруда.
• Жаһандық тұрақсыздық – санкциялар, сауда соғыстары мен геосаяси тәуекелдер бизнеске жаңа орын іздеуге мәжбүр етеді.
Мысал ретінде Хошимин қаласын айтуға болады. Бұрынғы Вьетнамның кедей қаласы бүгінде Samsung, Adidas, H&M секілді алыптарды тартқан өндірістік орталыққа айналды. Осындай жолмен Мехико, Джакарта, Киншаса қалалары да дамып келеді.
2. Жаңа өсу орталықтары: Еуропа мен АҚШ-тың орнын кім басады?
Oliver Wyman зерттеуі бойынша болашақтың қалалары негізінен төрт аймақта шоғырланған:
Азия алыптары:
• Шанхай – Азияның басты қаржы орталығы, технология мен өндіріс те осы жерде дамып жатыр.
• Мумбаи – Үндістан экономикасының жүрегі, 600-ден астам ірі компания бар.
• Джакарта – Оңтүстік-Шығыс Азияның өндірістік және көлік торабы.
Африка жетекшілері:
• Каир – Африкадағы ең үлкен қала, Еуропамен жаңа сауда байланыстары орнауда.
• Лагос – әлемдегі ең жылдам өсіп келе жатқан мегаполис, стартаптар орталығы.
• Киншаса – 2050 жылға қарай 40 миллион халқы болады деген болжам бар.
Латын Америкасы мен Таяу Шығыс:
• Мехико – Солтүстік Америкаға өндіріс пен инновация орталығы.
• Сан-Паулу – Оңтүстік Американың басты экономикалық күші.
• Дубай – Еуропа мен Азияны байланыстыратын жаһандық логистикалық торап.
3. Жаңа жеткізу тізбектері әлем картасын қалай өзгертуде?
Бүгінгі ірі корпорациялар өндірісін қайда орналастыру мәселесін қайта қарастырып жатыр. Жаңа трендтер:
• China Plus One – Қытайдан бөлек балама ретінде Вьетнам, Индонезия, Таиланд секілді елдерге көшу.
• Nearshoring – өндірісті тұтынушыларға жақындату:
◦ АҚШ – Мексика, Колумбия, Коста-Рика;
◦ Еуропа – Марокко, Түркия, Шығыс Еуропа.
• Индустриялық кластерлердің өсуі – жаңа өндірістік орталықтар Африка (Танжер, Найроби), Латын Америкасы (Гвадалахара, Монтеррей) қалаларында пайда болуда.
Мысалы, электроника мен тоқыма өндірісі Хошиминге көшіп жатса, автокөлік өндірісі Мексикаға ауысып жатыр.
4. Қалалар инвестиция тарту үшін не істеп жатыр?
Жаңа мегаполистер бәсекеге қабілетті болу үшін келесі бағыттарды дамытуда:
Инфрақұрылым – порттар, әуежайлар, темір жолдар салынуда.
Іскерлік орта – салықтық жеңілдіктер, арнайы экономикалық аймақтар құрылуда.
Экология – жасыл энергетикаға инвестиция артып, көмірсутектерге тәуелділік азаюда.
Мысалы, Дубай логистика мен технологияға миллиардтаған доллар салып, бизнесті дамыту үшін өте ыңғайлы қалаға айналды.
5. Жаңа мегаполистер алдындағы басты қиындықтар
Жылдам даму оңайға соқпайды. Қиындықтар қатарында:
• Климат мәселелері – су тасқыны, құрғақшылық, аптап ыстық.
• Әлеуметтік теңсіздік – халық тығыз орналасқан аудандардағы кедейлік.
• Көлік проблемалары – жол кептелісі, қоғамдық көліктің жетіспеушілігі.
• Саяси тұрақсыздық – наразылықтар, жемқорлық, қақтығыстар.
Мысал ретінде Бангалорды айтуға болады – бұл қалада су тапшылығы өндірістік дамуға кедергі келтіруде.
Қорытынды: Бизнес қандай қадам жасауы керек?
Жаһандық экономика бағытын өзгертіп жатыр. Бұрынғы көшбасшылар орнын жаңа қалалар басуда. Бизнестің ендігі бағыты:
• Азия, Африка, Латын Америкасынан жаңа нарықтар іздеу.
• Жеткізу тізбектерін қайта қарап, өндірісті жергіліктендіру.
• Экологияға мән беріп, тұрақты даму аймақтарына инвестиция салу.
Ұлттық Экономикалық Зерттеулер Бюросы арнайы www.economykz.org порталы үшін
