Қазақстанда мемлекеттік қаржыны басқару жүйесін жетілдіруге бағытталған жаңа Бюджет кодексі бекітілді. Бұл құжат бюджет процесінің ашықтығын, есептілігін және тиімділігін арттыруды көздейді. Сондай-ақ, Парламенттің рөлін күшейтіп, қоғамның бюджетке қатысу мүмкіндіктерін кеңейтеді. Негізгі өзгерістер салық-бюджеттік, ақша-несие және фискалдық саясатты үйлестіру, мемлекеттік қарызды реттеу, Ұлттық қорды басқару және парафискалдық төлемдерді бақылау мәселелерін қамтиды.
1. Салық-бюджеттік, ақша-несие және фискалдық саясаттың байланысы
Кодексте 10 жылға арналған ұзақ мерзімді болжам жасау, бюджет ережелерін енгізу және бюджет тәуекелдері бойынша есептерді жариялау көзделген. Негізгі жаңалықтар:
• Мемлекеттік активтер мен міндеттемелерді біріктіріп есепке алу.
• Салықтық жеңілдіктердің бюджетке әсерін талдау.
• Экономика салаларының бюджет кірістеріне ықпалын бағалау.
2. Мемлекеттік қарызды басқару
Мемлекеттік қарыз бен квазимемлекеттік сектордың міндеттемелерін қатаң реттеу енгізіледі:
• Қарыз құрылымын жан-жақты талдау.
• Барлық қарыз лимиттері республикалық бюджет туралы заңда белгіленеді.
• Квазимемлекеттік сектордың қарызы туралы ақпарат ашық болады.
3. Ұлттық қор қаражатын пайдалану
Жаңа Кодекс Ұлттық қорды пайдалануға қатаң шектеулер енгізеді:
• Мақсатты трансферттер тек инфрақұрылымдық жобаларға бағытталады.
• Жобаларды іріктеу үшін нақты критерийлер бекітіледі.
• Квазимемлекеттік секторға Ұлттық қор қаражатын жеңілдетілген шарттармен бөлуге тыйым салынады.
4. Парафискалдық төлемдерді бақылау
Бұрын утилизациялық алым, жол ақылары, кәсіптік жарналар сияқты төлемдерді жинайтын ұйымдар олардың жұмсалуы туралы есеп бермейтін. Енді бұл ұйымдар өз қаражатының жұмсалуы жөнінде есеп беруге міндеттеледі.
Бұл өзгеріс:
• Мемлекеттік қаржының тиімді жұмсалуын бақылауға көмектеседі.
• Қаражаттың мақсатсыз жұмсалуы анықталған жағдайда оларды бюджетке қайтару мүмкіндігін қарастырады.
5. Резервтік қорларды қалыптастыру
Қаржы тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін резервтер құрылуда:
• Президент бастамаларына – 1,5-3%.
• Үкімет резервіне – 3%-ға дейін.
• Жергілікті атқарушы органдарға – кемінде 2%.
Бұл резервтердің жұмсалуы туралы ақпарат жылдық бюджет есебінде жарияланады.
6. Бюджетаралық қатынастарды реформалау
Жергілікті бюджеттердің табыстарын тиімді бөлу механизмі енгізіледі:
• Артық кірістер қарыздарды өтеуге және инфрақұрылымды дамытуға бағытталады.
• Бұл аймақтардың қарыз жүктемесін азайтып, қаржылық тәртіпті нығайтады.
7. Қазынашылық қызметін күшейту
Қазынашылықтың өкілеттіктері кеңейтіледі:
• Бюджет қаражаты мен квазимемлекеттік сектордың уақытша бос қаражатын басқару мүмкіндігі беріледі.
• Қаржы тапшылығын азайту үшін бюджет қаражаты қаржы құралдарына орналастырылады.
8. Квазимемлекеттік сектордың дивиденд саясаты
Кодексте квазимемлекеттік компаниялардың пайдасын бюджетке бөлу тәртібі белгіленген:
• Ұлттық әл-ауқат қоры портфельдік компаниялардан түскен кірістің кемінде 50%-ын бюджетке аударады.
• Қалған квазимемлекеттік субъектілер – таза пайдасының кемінде 70%-ын бюджетке бөледі.
• Дивидендтерді төмендету мәселесі бюджет комиссияларында қаралады.
9. Негізгі капиталға инвестиция салу
Мемлекеттік инвестициялық жобалар ұғымы кеңейтілді, оған енді:
• Бюджеттік инвестициялар.
• Мемлекеттік-жекеменшік әріптестік.
• Бюджеттік несиелер, облигациялар және Ұлттық қор қарыздары енеді.
Барлық жобалар экономикаға әсерін бағалайтын «мемлекеттік инвестициялық жобалар портфеліне» енгізіледі.
10. Бюджет процесін оңтайландыру
Реформа бюрократиялық рәсімдерді қысқартуды көздейді:
• Бюджеттік бағдарламаларды бекітуде бұйрықтарды алып тастау.
• Мемлекеттік органдардың даму жоспарларын тұрақтандыру.
• Негізгі тұрақты шығындарды алдын ала белгілеу.
Республикалық бюджет туралы заң жобасын Үкіметке 15 тамызда, Парламентке 1 қыркүйекте ұсыну мерзімі сақталады.
Жаңа Бюджет кодексі мемлекеттік қаржыны басқару жүйесін жетілдіруге бағытталған. Бюджеттік тәртіпті күшейту, мемлекеттік қарызды бақылау, парафискалдық төлемдер мен Ұлттық қорды пайдалану қағидаларын нақтылау бюджет қаражатын тиімді бөлуді қамтамасыз етуі мүмкін.