Қазақстандағы банктік емес қаржы ұйымдары (ОООВБО) дәстүрлі банктердің барлық сұраныстарын қанағаттандыра алмайтын салаларда маңызды рөл атқарады.
2024 жылдың 2-тоқсанының деректері бойынша бұл сектор активтердің тұрақты өсуін көрсетіп отыр, бірақ несиелік портфель сапасының нашарлауы және капиталға қысым секілді бірқатар сын-қатерлерге тап болуда.
Бұл мақалада біз осы сегменттің ағымдағы динамикасын, қауіптерін және даму мүмкіндіктерін егжей-тегжейлі қарастырамыз.

Активтер мен несиелік портфельдің динамикасы:
2024 жылдың 1 шілдесіндегі жағдай бойынша банктік емес қаржы ұйымдарының жалпы активтері 10,9% немесе 236,4 млрд теңгеге өсіп, 2,412 трлн теңгені құрады. Өсімнің негізгі қозғаушы күші несиелік портфельдің 9,2% ұлғаюы болды, оның көлемі 2,207 трлн теңгеге жетті. Несиелік портфель құрылымында ең үлкен үлесті клиенттерге берілген несиелер алады, олар 10,8% өсіп, 1,585 трлн теңгеге жетті.
Бұл өсімнің маңызды факторларының бірі — қаржылық лизинг операцияларының ұлғаюы, олардың көлемі 5,6% өсіп, 508,8 млрд теңгеге жетті. Бұл бизнестің жабдықтар мен активтерді сатып алу үшін ұзақ мерзімді қаржыландыруға жоғары сұранысын көрсетеді.
Мәселелі аспектілер:
Дегенмен, активтердің сапасы алаңдаушылық тудырады. Проблемалық несиелер үлесі 5,8%-ға төмендегенімен, олардың жалпы көлемі әлі де 264,3 млрд теңгені құрайды, бұл сегмент үшін елеулі көрсеткіш. Бұл белгілі бір қарыз алушылардың төлем қабілеттілігіне қатысты мәселелерді көрсетуі мүмкін, әсіресе әлемдік экономикалық тұрақсыздық және ішкі инфляция жағдайында.
Міндеттемелер мен капитал: ауыртпалықтың өсуі және тәуекелдер
2024 жылдың екінші тоқсанында ұйымдардың міндеттемелері 15,8%-ға өсіп, 1,740,8 трлн теңгеге жетті. Бұл өсім жаңа салымдарды тарту және облигациялар шығару арқылы қамтамасыз етілді. Қарыз тартуға 34,0%, ал бағалы қағаздар шығаруға 38,2% міндеттемелер тиесілі.
Алайда, міндеттемелердің едәуір өсуіне қарамастан, банктік емес ұйымдардың баланстық меншікті капиталы 0,1%-ғақысқарып, 671,6 млрд теңгені құрады. Активтер мен міндеттемелердің өсу жағдайында капиталдың азаюы бұл ұйымдардың қаржылық тұрақтылығына түсетін жүктеменің артып келе жатқанын көрсетуі мүмкін. Бұл әсіресе корпоративтік табыс салығымен байланысты шығындардың өсуін ескергенде қауіпті.
Қауіптер мен тәуекелдер:
Сектор үшін басты қауіптердің бірі несиелік портфельдің сапасы болып табылады. Проблемалық несиелер көлемі азайғанымен, олардың үлесі жалпы несие көлемінің 12,0%-ын құрайды. Бұл қарыздарын қайтара алмай отырған қарыз алушылардың едәуір бөлігін көрсетеді, бұл алдағы уақытта банктік емес ұйымдардың тұрақтылығына кері әсер етуі мүмкін.
Сонымен қатар, мерзімі өткен несиелерді жабу резервтерінің деңгейі 12,2%-ға дейін төмендеді (бұрынғы кезеңдегі 13,6%-бен салыстырғанда). Бұл резервтерді жеткіліксіз құруды көрсетеді. Бұл үрдіс экономикалық жағдайдың нашарлауына немесе дефолт деңгейінің өсуіне байланысты ұйымдарға қосымша қысым көрсетуі мүмкін.
Капиталдың қысқаруы мен шығындардың артуы аясында міндеттемелердің өсуі сектордың қаржылық тұрақтылығына қосымша қауіп тудырады. Бұл қарыз ауыртпалығының артуына және салымшылар мен инвесторлар алдындағы міндеттемелерді орындау мүмкіндігінің шектелуіне әкелуі мүмкін, әсіресе макроэкономикалық тұрақсыздық жағдайында.
Өсу мүмкіндіктері:
Қарастырылған қауіптерге қарамастан, секторда өсу мүмкіндіктері бар. Клиенттермен операциялардың және қаржылық лизингтің ұлғаюы бизнестің ұзақ мерзімді қаржыландыруға деген сұранысының жоғары екенін көрсетеді. Бұл шағын және орта бизнес секторларында несиелендіру мен лизинг қызметтерін одан әрі дамытуға мүмкіндік береді.
Ерекше назарды қайтарымды РЕПО операцияларыаудартады, олардың көлемі 1,1%-ға артып, 546,7 млрд теңгені құрады. Бұл ұйымдардың бағалы қағаздар нарығындағы белсенділігінің артып келе жатқанын және өтімділікті тиімді басқаруға қабілетті екенін көрсетеді.
Перспективалар мен стратегиялар:
Бұл мүмкіндіктерді пайдалану үшін банктік емес ұйымдарға өздерінің тәуекелдерді басқару мүмкіндіктерін дамытуға күш салу қажет, әсіресе несие портфелінің сапасына қысым артып келе жатқан жағдайда. Проблемалық несиелерді бақылау механизмдерін күшейту және резервтеу жүйесін жақсарту маңызды қадам болып табылады.
Сондай-ақ, капитал нарығындағы қаржы құралдарымен жұмыс істеуді жандандыру перспективалы бағыт болуы мүмкін, атап айтқанда, облигациялар шығару және инвесторлардың қаражатын тарту арқылы. Бұл несиелендіруді кеңейту үшін қосымша қаржыландыруды қамтамасыз етіп қана қоймай, қысқа мерзімді қарыз қаражатына тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.
Қорытынды:
2024 жылы банктік емес ұйымдар белсенді өсуді және дамуды жалғастыруда, дегенмен олар бірқатар сынақтарға тап болуда. Активтер мен несиелік портфельдің ұлғаюы одан әрі өсу мүмкіндіктерін ашады, бірақ несиелердің сапасына қатысты тәуекелдер мен капиталдың қысқаруы нарық қатысушыларының ерекше назарын талап етеді. Артып келе жатқан экономикалық белгісіздік жағдайында банктік емес қаржы ұйымдары тәуекелдерді басқаруға және тұрақтылықты нығайтуға баса назар аударуы керек.
Дайындаған: Сұлтан Уәлиханов
Economy.kz порталының сарапшысы


