Қазақстанда жалақыдағы гендерлік теңсіздік маңызды мәселе болып қалуда.
Гендерлік теңдікті нығайтуға бағытталған елеулі күш-жігерге қарамастан, әйелдер барлық салада ерлерге қарағанда төмен жалақы алады. Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша, 2024 жылдың екінші тоқсанында әйелдердің орташа айлық жалақысы 311 217 теңгені құрап, ерлерге қарағанда 35%-ға төмен болған. Ерлердің орташа жалақысы 418 788 теңгеге жетті.
Ең үлкен алшақтық қаржылық және сақтандыру қызметтерінде байқалады, мұнда әйелдер ерлерге қарағанда 50%-ға аз жалақы алады. Тұрғын үй және тамақтандыру қызметтерінде айырмашылық шамамен 34%-ды құрайды: әйелдер орташа есеппен 275 445 теңге, ал ерлер 368 388 теңге алады. Өнеркәсіп және құрылыс салаларында да алшақтық айтарлықтай жоғары – сәйкесінше 40% және 24%.
Әлемдік тәжірибеде гендерлік теңсіздік мәселесі
Жалақыдағы гендерлік теңсіздік – жаһандық мәселе. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ОЭСР) елдерінде орташа алшақтық шамамен 13-15%-ды құрайды және соңғы жылдары біртіндеп азайып келе жатқанына қарамастан, мәселе өзекті болып қалуда. Көптеген елдерде әйелдер төмен жалақылы жұмыс орындарында жиірек жұмыс істейді, толық емес жұмыс күнінде жұмыс істейді және басшылық қызметтерде аз қамтылған.
Еуростат мәліметтері бойынша, Германияда жалақыдағы гендерлік алшақтық 19%-ға жетсе, Ұлыбританияда – 15,5%, ал Францияда – 16,5%. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросының деректеріне сәйкес, әйелдер ерлерге қарағанда әр доллардан шамамен 82 цент табады. Мұндай алшақтықтың себептері білім деңгейінің, кәсіби тәжірибенің әртүрлілігі, сондай-ақ тігінен және көлденеңінен еңбек нарығындағы сегрегация, мансаптағы үзілістер болып табылады. Әйелдер көбіне отбасына қамқорлық жасау үшін мансаптан үзіліс алады, бұл жалақыға және мансаптық мүмкіндіктерге де әсер етеді.
Қазақстанның халықаралық контексттегі орны
Қазақстандағы жалақыдағы айырмашылық тек әділеттілік мәселесін ғана емес, сонымен қатар гендерлік алшақтықтың экономикалық дамуға әсерін де көрсетеді. Өзге елдер жалақыдағы теңсіздікті қысқартуға бағытталған заңнамалық шаралар мен корпоративтік саясаттарды енгізіп жатқанда, Қазақстанға да осындай бастамаларды жүзеге асыру қажет.
Мысалы, Исландия компаниялардан еңбек ақысын теңестіруді дәлелдеуді талап етеді. Франция корпоративтік директорлар кеңесінде әйелдердің өкілдігін арттыру үшін квоталарды енгізді. Норвегия компаниялардың директорлар кеңестерінде әйелдердің қатысуына квоталар енгізіп, басшылық рөлдерді теңдей бөлуді қамтамасыз етті. Қазақстанға осындай мысалдарды реформалардың негізі ретінде қарастырған жөн.
Жақсарту бағыттары
Қазақстанда жалақыдағы гендерлік теңсіздікті азайту үшін:
- Жалақы ашықтығын арттыру: Жалақы туралы мәліметтердің ашықтығын қамтамасыз ететін заңнамалық шаралар негізсіз айырмашылықтарды анықтауға және қысқартуға көмектеседі.
- Гендерлік құрам бойынша квоталар мен мақсаттар енгізу: Басшылық қызметтерде теңгерімді қамтамасыз ету үшін квоталарды енгізу гендерлік теңдікті нығайтуға ықпал етеді.
- Мансаптық өсу бағдарламаларын дамыту: Әйел басшыларға арналған менторлық және оқыту бағдарламалары жоғары лауазымдарда әйелдердің өкілдігін арттырады.
- Ата-ана құқықтары мен отбасы міндеттерін тең бөлуді қолдау: Әке мен анаға арналған декреттік демалыстар гендерлік айырмашылықтарды азайтуға мүмкіндік береді.
Жалақыдағы гендерлік алшақтықты шешу үшін кешенді тәсіл қажет. Дамыған елдерде қолданылатын заңнамалық шараларды енгізу теңдіктің маңызды қадамдарының бірі болмақ. Динамикалық дамып келе жатқан Қазақстан үшін экономикалық теңдік қоғамның қолдауымен мақсат емес, шынайы қажеттілікке айналуы маңызды.
Автор: Куаныш Бейсенгазин
экономист
