EC[ON]OMY

Теңсіздікке не әсер етеді: мәдениет, институттар немесе шыққан тегіміз бе?

Көп жағдайда саясаткерлер табыс теңсіздігін салық жүйесімен, біліммен немесе мемлекеттік бағдарламалармен түсіндіреді. Ғалымдар — мәдениет, дін, сенім деңгейі секілді факторларға мән береді. Бірақ жаңа зерттеу мүлде басқа нәрсені көрсетіп отыр: теңсіздіктің түп-тамыры тереңде — адамзат тарихындағы көші-қон мен генетикалық әртүрлілікте жатыр.

Мұндағы мәселе этностардың саны емес, сол этностардың ішіндегі мінез-құлық пен ойлау әртүрлілігі. Бұл фактор қазіргі табыс айырмашылығына айтарлықтай әсер етеді. Бұл мақалада біз дәстүрлі түсініктерге қарсы қойылған ғылыми дәлелдерді талдаймыз және бұл Қазақстан үшін қандай мәнге ие екенін түсіндіреміз.

Зерттеуде келесі алты негізгі фактордың табыс теңсіздігіне ықпалы бағаланды:

1. География

Болжам: экваторға жақын елдерде әртүрлілік жоғары болуы мүмкін, бұл қоғамның құрылымына әсер етеді.

Нәтиже: климат, географиялық оқшаулану (мысалы, арал елдері) сияқты көрсеткіштердің қазіргі табыс теңсіздігіне нақты ықпалы жоқ.

2. Этникалық әртүрлілік

Болжам: этностар мен тілдердің көп болуы қоғам ішіндегі бөлінуді және теңсіздікті күшейтеді.

Нәтиже: этностық фрагментация адамдардың ішкі мінез-құлқы мен қабілет айырмашылықтарын қамтымайды. Ал табыс айырмашылығы дәл осы ішкі әртүрлілікпен байланысты.

3. Тарихи теңсіздік

Болжам: егер ата-бабалар теңсіз қоғамда өмір сүрсе (құл иеленушілік, касталар), оның әсері ұрпақтарға беріледі.

Нәтиже: мұндай факторлар есепке алынғанда да, әртүрлілік негізгі түсіндірме болып қала береді.

4. Шыққан елдегі саяси жүйе

Болжам: ата-бабалар өмір сүрген елде авторитарлық басқару болса, бұл ұрпақтарға әсер етуі мүмкін.

Нәтиже: көші-қоннан кейін адамдар жаңа елдің ережесіне бағынып, бұрынғы институттардың әсері азаяды. Бұл да әртүрліліктің рөлін төмендетпейді.

5. Мәдениет

Болжам: мәдени ерекшеліктер (жеке мүдде, болашаққа көзқарас, тәуекелге бейімділік) табысқа әсер етеді.

Нәтиже: зерттеу көрсеткендей, мәдени айнымалылар тұрақты түрде теңсіздікті түсіндірмейді. Олар қосылғанда да, әртүрлілік негізгі фактор болып қалады.

6. Таңдамалы көші-қон

Болжам: кейбір топтардың ата-бабалары бастапқыда білімді, еңбекқор болған шығар.

Нәтиже: жергілікті халықтарда да (мысалы, америкалық жергілікті халықтар) әртүрлілік факторы сақталады. Яғни, бұл тек көші-қонмен байланысты емес.

Зерттеу нәтижесі: табыс теңсіздігі көбіне әр топтың ата-бабалары Африкадан қаншалықты алыста қоныстанғанына байланысты. Жақынырақ қалған топтарда ішкі әртүрлілік жоғарырақ. Бұл — ойлау, еңбекке қатынас, мотивация және білімге бейімділік тұрғысынан.

Бүгінгі нарықтық экономикада дәл осы айырмашылықтар табыстағы теңсіздікті тудырады.

Қазақстан — этностық және аймақтық жағынан әртүрлі ел. Кеңестік мұра, урбанизация және аймақтық даму айырмашылықтары табыс теңсіздігін ушықтырады.

1. Баршаға тең мүмкіндік жеткіліксіз

Білімге немесе жұмысқа тең қолжетімділік әртүрлі нәтиже береді — өйткені адамдардың қабілеті, ынтасы, мінез-құлқы әртүрлі.

2. Этностық айырмашылық — басты фактор емес

Маңыздысы — әр этностың ішіндегі мінез-құлық әртүрлілігі. Мемлекеттік саясат нақты деректер мен әлеуметтік мінез-құлыққа сүйенуі тиіс.

3. Аймақтық саясатқа жаңа көзқарас қажет

Астана мен облыстар арасындағы айырмашылық тек инфрақұрылымда емес, жұмыс өнімділігі мен бастамашылықта да. Аймақтық стратегия мінез-құлық пен мотивацияны да ескеруі тиіс.

4. Білім беру жүйесі бейімделуі керек

Бірдей бағдарлама баршаға жарамайды. Түрлі оқу стиліне және мотивацияға сай икемді тәсілдер қажет.

5. Кәсіпкерлікті қолдау — теңестіру құралы

Ішкі әртүрлілігі жоғары топтар көбіне бизнеске бейім келеді. Бұл әлеуетті тиімді пайдалану үшін шағын бизнеске кедергілерді азайту керек.

Теңсіздік тек саясат немесе капитализмнен емес. Оның тамыры эволюциялық және әлеуметтік әртүрлілікте жатыр. Демек, тең мүмкіндік деген — баршаға бірдей шарт ұсыну ғана емес. Бұл әртүрлілікті ескере отырып, икемді және нақты саясат ұсыну деген сөз.

Дайындаған: Лина Егель қызы, порталының сарапшысы 

EconomyKZ.org

Scroll to Top