Кірістердегі теңсіздік қайдан пайда болады? Көбіне салық жүйесі, білім беру мүмкіндіктері немесе еңбек нарығы себеп ретінде көрсетіледі. Бірақ соңғы зерттеулер көрсетіп отыр: теңсіздіктің түп-төркіні — адамдардың өндірістік қабілеттеріндегі айырмашылықтарда.
Басқаша айтқанда, табыс тек сыртқы жағдайларға емес, адамның қалай оқып, қалай еңбек етіп, қалай шешім қабылдайтынына байланысты. Бұл ерекшеліктер кездейсоқ емес — олар мыңдаған жылдар бұрын қалыптасқан мінез-құлық пен ойлау жүйесінің айырмашылықтарынан туындайды.
Бұл мақалада біз сол айырмашылықтардың еңбек, білім және кәсіпкерлік салаларындағы көрінісін талдап, олардың Қазақстан үшін қандай маңызы бар екенін түсіндіреміз.
Адамның табысы — кездейсоқтық емес. Ол оның экономикаға қосқан үлесінің көрінісі. Ал бұл үлес көбіне адамның мотивациясы, еңбектенуі және үйренуге деген ынтасымен анықталады.
Бір қоғам ішінде, бірдей ресурстармен қамтамасыз етілген жағдайда да, әртүрлі топтар әртүрлі нәтиже көрсетеді. Теңсіздікті тудыратын — осы өнімділік айырмашылықтары.
Бірдей жұмыс орны бар кезде де, адамдардың еңбек етуге деген көзқарасы, тұрақтылығы мен икемділігі әртүрлі болады. Біреулер ауыр еңбекке дайын, екіншілері тек тұрақты жұмыс іздейді. Біреулер мансап сатысымен көтеріледі, басқалар бір орында ұзақ тұрып қалады.
Бұл айырмашылықтар тек аймақтар немесе елдер арасында емес, бір елдің ішінде де байқалады.
Қазақстан үшін:
• аймақтар мен этностар арасында еңбек тәртібі мен белсенділігі әртүрлі;
• ауылдан қалаға көшкендер жаңа еңбек мәдениетіне бейімделуі керек;
• еңбек саясаты тек дағдыларды емес, мінез-құлық ерекшеліктерін де ескеруі тиіс.
Білімге бірдей қол жеткізу тең мүмкіндіктер береді деп ойлаймыз. Бірақ адамдардың оқуға деген мотивациясы, зейін қоюы мен шыдамдылығы әртүрлі болады. Сондықтан білім беру жүйесі бірдей болғанымен, нәтиже әртүрлі.
Қазақстан үшін:
• ЕНТ нәтижелері мен ЖОО-ға түсу көрсеткіштері тек мектеп сапасын емес, білімге деген көзқарасты да көрсетеді;
• ауыл және қала оқушыларының оқу стилі мен қажеттілігі өзгеше;
• білім беру бағдарламалары әртүрлі оқыту стилін ескеріп, икемді болуы тиіс.
Кәсіп ашу — жай мүмкіндік емес. Бұл тәуекелге бару, бастамашылдық пен бейімделу қабілетіне байланысты. Бұл да адам бойындағы терең қасиеттерден туындайды.
Зерттеулер көрсетеді: өндірістік және мінез-құлық тұрғысынан әркелкі қоғамдарда кәсіпкерлік кей топтарда ғана шоғырланған. Бұл да табыс теңсіздігіне әсер етеді.
Қазақстан үшін:
• шағын бизнес белсенділігі кейбір бастамашыл топтарда ғана жоғары;
• бірдей бағдарламалар барлық топқа бірдей әсер етпейді;
• кәсіпкерлікке бейімділікті ескеретін, икемді қолдау тетіктері қажет.
Классикалық саясат — табысты теңестіру, яғни субсидиялар, жеңілдіктер, стандарттар. Бірақ бұл өндірістік айырмашылықты шешпейді. Жаңа тәсіл — әртүрлі мінез-құлық ерекшеліктеріне қарай саясат құру.
Мысалы:
• кәсіпкерлікке бейімділігі төмен адамдарға — басқа өзін-өзі іске асыру жолдарын ұсыну;
• оқу мотивациясы төмендерге — жеке бағдарлама беру;
• еңбек мотивациясы төмен аймақтарға — тек инфрақұрылым емес, ынталандыру бағдарламалары қажет.
Теңсіздік — тек әлеуметтік мәселе емес. Бұл қоғамның әртүрлі адамдардың әлеуетін қаншалықты іске асыра алатынын көрсететін айна. Барлығын теңестіру емес, әркімнің мүмкіндігін ашу — тиімді саясаттың негізі.
Қазақстан үшін бұл не білдіреді:
• тек табыс пен аймақ бойынша емес, мінез-құлық тұрғысынан да айырмашылықтарды талдау;
• білім беру мен әлеуметтік саясатты қайта ойлау;
• әмбебап шешімдерден — нақты, бейімделген саясатқа көшу.