Дәрілік заттарды таңбалау жүйесінің қабылдануы мен оның іс жүзіндегі әсерін зерттеу аясында нарық қатысушылары арасында сауалнама жүргізілді. Оған таңбалау күнделікті операциялық жұмысының бір бөлігіне айналған бизнес өкілдері де, бұл жүйені дәрінің қолжетімділігі, қауіпсіздігі және бағаға әсері арқылы бағалайтын қарапайым тұтынушылар да қатысты.
Атап айтқанда, зерттеуге дәріханалар өкілдері (172), медициналық ұйымдар (50), дистрибьюторлар мен көтерме компаниялар (15), сондай-ақ дәрі өндірушілер (10) қатысты. Бұдан бөлек, жеке блок ретінде түпкілікті тұтынушы саналатын азаматтар мен пациенттерге (900) сауалнама жүргізілді.
Анықтама үшін: сауалнама нәтижесінде қалалық профиль айқын байқалады. Жалпы салмақталған массивтің 50,1%-ы Алматыға, 23,8%-ы Астанаға тиесілі. Яғни, іріктеменің шамамен төрттен үш бөлігі елдің екі ірі қаласына шоғырланған. Қалған өңірлердің үлесі әлдеқайда төмен: Қарағанды облысы — 3,8%, Алматы облысы — 3,1%, Ақмола облысы — 2,9%, Жамбыл облысы — 2,8%, Қостанай облысы — 2,7%. Жауаптардың 85,6%-ы қалаға, 14,4%-ы ауылға тиесілі. Демек, таңбалауға қатысты жалпы көрініс көбіне цифрландыру деңгейі жоғары, дәріханалар желісі тығыз және дәрі айналымы қарқынды ірі қалалық нарықтардың тәжірибесін көрсетеді.
Таңбалаудың мақсатын түсіну деңгейі бойынша екі топта да айқын полярлы көрініс байқалады. Халық арасында 43,9% таңбалаудың не үшін енгізілгенін мүлде түсінбейтінін айтқан, тағы 9,8% 2 балл қойған. Яғни, жиынтығында 53,7% түсіну деңгейі төмен екенін көрсетеді. Сонымен қатар 31,7% өз түсінігін 5 балл деп бағалаған. Жалпы алғанда, халықтың қабылдауы таңбалау мақсаты жөніндегі ақпараттың әлсіздігі жағына ығысқан.
Бизнес жағында жағдай сәл жақсырақ көрінгенімен, бағалаудағы алшақтық мұнда да сақталады. 35,8% 1 балл, тағы 11,9% 2 балл қойған. Яғни, 47,7% түсіну деңгейін төмен бағалаған. Соның өзінде 35,5% өз түсінігін 5 балл деп бағаласа, 4-5 балл қойғандардың жиынтық үлесі 41,8%-ды құрайды. Демек, жүйемен тікелей жұмыс істейтін бизнестің өзінде таңбалаудың мақсаты туралы ортақ әрі нақты түсінік әлі қалыптаспаған.
Таңбалауға сапа мен заңдылықты бақылау құралы ретінде сенім деңгейіне келсек, бизнес халыққа қарағанда әлдеқайда күмәнмен қарайды.
Бизнес ішінде сенімсіздік басым. 51,7% 1 балл, тағы 12,1% 2 балл берген. Яғни, 63,8% жүйеге онша сенбейді. 4-5 балл түріндегі жоғары бағалар небәрі 20,7%, бұл жалпы фонды өзгертуге жеткіліксіз. Іс жүзінде, бизнес ортада таңбалау әзірге сенімді әрі толыққанды жұмыс істейтін бақылау құралы ретінде қабылданбай отыр.
Халық арасында көрініс сәл жұмсақтау, бірақ мұнда да нық сенім жоқ. 43,9% 1 балл, тағы 9,8% 2 балл берген. Қосқанда, 53,7% сенім деңгейі төмен екенін көрсетеді. Ал 4-5 балл бергендер 39,0%, бұл бизнеске қарағанда едәуір жоғары. Яғни, халықтың бір бөлігі таңбалауды заңсыз немесе сапасыз өнімнен қосымша қорғаныс деп қабылдайды, бірақ соған қарамастан қомақты үлес оны шынымен тиімді құрал деп есептемейді.
Таңбалаудың дәрі нарығына жалпы әсерін бағалауда бизнес пен халық жағдайға әртүрлі қарайды.
Бизнес жағында теріс баға айқын басым. 57,9% таңбалаудың әсерін көбірек теріс деп санайды, ал көбірек оң деп бағалағандар небәрі 12,8%. Тағы 17,4% әсерді бейтарап деп қабылдайды, 11,9% нақты жауап бере алмаған.
Халық арасында көрініс аралас. Ең жиі таңдалған жауап мұнда да көбірек теріс — 43,9%. Алайда оң баға бергендердің үлесі бизнеске қарағанда әлдеқайда жоғары, ол 31,7%-ды құрайды. Тағы 12,2% әсерді бейтарап деп бағаласа, 12,2% жауап беруге қиналған. Яғни, халықта бизнес секілді қатаң теріс консенсус жоқ, бірақ сыни қабылдау бәрібір басым.
Негізгі айырмашылық мынада: бизнес таңбалауды көбіне қосымша қиындықтардың көзі ретінде көреді, ал халық оның ықтимал пайдасын көбірек мойындайды. Соған қарамастан, екі топта да оң баға әзірге басым көзқарасқа айналған жоқ.
Іс жүзінде байқалған әсерлер блогында бизнес пен халық арасындағы айырмашылық ерекше анық көрінеді. Бизнес таңбалауды алдымен қосымша жүктеме ретінде қабылдайды, ал халықтың бағасы аралас әрі екіұштырақ.
Бизнес үшін таңбалау ең алдымен жұмыстың күрделенуімен байланысты. 78,6% процестердің қиындағанын айтады, 64,1% техникалық іркілістерді атап өтеді, 54,0% операциялық шығындардың өскенін айтады. Тағы 34,3% жеткізілімде іркілістер барын көрсеткен. Ал дәрілер қозғалысының ашықтығы артты дегендер небәрі 15,5%. Яғни, бизнес үшін таңбалау қазір артықшылықтардан гөрі орындау барысында туындайтын мәселелермен көбірек байланысады.
Халық арасында көрініс анағұрлым теңгерімді. Бірінші орында мұнда да процестердің күрделенуі тұр — 39,0%, бірақ соған жуық үлес, яғни 36,6% дәрілер қозғалысының ашықтығы артқанын байқайды. Одан кейін техникалық іркілістер мен шығындардың өсуі — екеуі де 29,3%. Жеткізілімдегі іркілістерді 24,4% атаған. Сонымен бірге 22,0% ешқандай елеулі өзгеріс байқамаған.
Бизнес қабылдауы көбіне шығын мен іркіліс төңірегінде қалыптасса, халық арасында сын да, жүйенің ықтимал пайдасын сезіну де қатар жүреді. Ал өзгеріс байқамағандардың едәуір үлесі халықтың бір бөлігі үшін таңбалау әлі күнге дейін тұтынушылық тәжірибені нақты өзгертетін факторға айналмағанын көрсетеді.
Таңбалаудың бағаға әсері туралы сұрақта бизнес пен халықтың ұстанымы негізінен ұқсас: көпшілік оны дәрінің қымбаттауымен байланыстырады. Бірақ бизнес бұл әсерді әлдеқайда қатаң бағалайды.
Бизнес ішінде 68,3% баға дәл таңбалаудың кесірінен өсті деп есептейді, тағы 17,4% ішінара әсері бар дейді. Яғни, жиынтығында 85,7% таңбалауды бағаның өсуімен қандай да бір деңгейде байланыстырады. Тек 6,0% мұндай әсер көрмейді, 8,4% жауап беруге қиналған. Бизнес үшін таңбалау, ең алдымен, шығынның артуы мен процестердің күрделенуі арқылы бағаны көтеретін тікелей фактор ретінде қабылданады.
Халық арасында да бағалар бағаның өсуі жағына ауған, бірақ жұмсақтау. 51,2% баға таңбалаудан өсті десе, тағы 29,3% ішінара әсер барын айтқан. Яғни, барлығы 80,5%. Сонымен бірге 9,8% таңбалаудың бағаға әсері жоқ деп санайды, тағы 9,8% жауап беруге қиналған. Халық та таңбалауды баға өсімімен тұрақты түрде байланыстырады, бірақ бұл байланыс бизнеске қарағанда азырақ біржақты қабылданады.
Шкалалық тұжырымдар бойынша көрініс біршама тұтас: респонденттер шынымен келісетін жалғыз тармақ бар, ол — әкімшілік жүктеменің өсуі. Қалған жарияланған әсерлерге күмән айтарлықтай жоғары.
Әкімшілік жүктеменің өскенін екі топ та мойындайды. Бизнес арасында бұған 65,8% келіседі, орташа баға — 3,87. Халық арасында да келіскендер көп — 61,0%, орташа баға — 3,71.
Қалған тұжырымдар бойынша, әсіресе бизнесте, сенімсіздік басым.
«Нарықтың ашықтығы артты» деген тезис бойынша бизнестің 67,8%-ы келіспейді, тек 13,3%-ы келіседі, орташа баға — 2,09. Халықта баға бұдан да қатаң: орташа көрсеткіш 1,51, ал келісетіндер санаты іс жүзінде байқалмайды. Яғни, дәл ашықтық тұрғысынан нарық әзірге сенімді нәтиже көріп отырған жоқ.
«Заңсыз дәрілер айналымының қаупі азайды» деген тұжырым бойынша бизнес те күмәншіл: 63,6% келіспейді, тек 11,9% келіседі, орташа баға — 2,10. Халықтың бағасы жұмсақтау: 48,8% келіспейді, 34,1% келіседі, орташа баға — 2,66. Демек, халық таңбалауды қорғаныс тетігі болуы мүмкін деп көбірек мойындайды, бірақ мұнда да сенімділік жоғары емес.
«Жеткізілім болжамдырақ болды» деген тезис бойынша да бағалар әлсіз. Бизнесте 68,4% келіспейді, 10,4% келіседі, орташа баға — 2,00. Халықта 56,1% келіспейді, 24,4% келіседі, орташа баға — 2,39.
«Бәсеке адал болды» деген тұжырым бойынша да ұқсас жағдай. Бизнесте 71,3% келіспейді, 10,0% келіседі, орташа баға — 1,93. Халықта 63,4% келіспейді, 24,4% келіседі, орташа баға — 2,24. Яғни, теория жүзінде таңбалау айқын әсер беруі тиіс осы бағыттың өзінде де респонденттер нақты нәтиже көрмейді.
Бизнес үшін таңбалау күнделікті операциялық ортаның бір бөлігіне айналды. Бірақ бұл оның оң қабылданатынын білдірмейді. Керісінше, бағалар оның қазіргі нарыққа әсеріне қатысты айқын скепсис барын көрсетеді. Мысалы, 43,7% таңбалау уақытша өшірілсе, нарық анағұрлым тұрақты болар еді деп есептейді, тағы 32,9% ештеңе дерлік өзгермес еді дейді. Ал тек 6,0% нарық одан сайын бейберекет болар еді деп күтеді.
Халық арасында көрініс басқаша және әлдеқайда анық емес. 46,3% таңбалау өшірілсе, ештеңе дерлік өзгермейді деп санайды. Тағы 26,8% нарық ретсіздеу болар еді деп күтеді, тек 19,5% қана ол тұрақтырақ болар еді деп есептейді.
Жалпы, бизнес таңбалауды әлдеқайда қатаң бағалайды, себебі ол жүйемен күн сайын бетпе-бет келеді және оны теориямен емес, нақты нәтиже арқылы өлшейді. Халық бірқатар тармақта азырақ сын айтады, әсіресе жүйенің қорғаныс әсері болуы мүмкін деген жерде. Бірақ бұл топта да тұрақты түрде оң қабылдау қалыптасқан жоқ.
Таңбалаудан кім көбірек ұтады деген сұрақта бизнес пен халықтың логикасы әртүрлі болғанымен, екі топта да бірінші орында мемлекет тұр.
Бизнес ішінде 39,4% ең көп ұтатын — мемлекет деп санайды, тағы 37,0% ешкім ұтпайды дейді. Яғни, жиынтығында 76,4% үшін таңбалау не мемлекеттің мүддесіне жұмыс істейтін құрал сияқты көрінеді, не мүлде елеулі оң нәтиже беретін жүйе ретінде қабылданбайды. Тағы 21,2% ірі компаниялар ұтады деп есептейді. Ал тұтынушы немесе шағын бизнес ұтады деген нұсқа бизнесте іс жүзінде жоқ: тұтынушыларды 1,8%, шағын бизнесті 0,7% ғана атаған.
Халықта көрініс біршама таралған. 36,6% мұнда да басты пайда көруші — мемлекет деп санайды, 24,4% — ірі компаниялар, 22,0% — ешкім ұтпайды дейді. Сонымен қатар 14,6% тұтынушылар да ұтады деп ойлайды. Яғни, халықтың бір бөлігі таңбалау түпкі сатып алушыға пайда әкелуі мүмкін екенін мойындайды, бірақ бұл көзқарас әлі негізгі позицияға айналмаған.
Таңбалаудың ұзақмерзімді әсерін бағалауда да бизнес пен халықтың пікірі қайтадан бөлінеді. Бірақ екі топта да әзірге ұстамды теріс көзқарас басым.
Бизнестің күтуі анағұрлым пессимистік. 46,5% алдағы 3-5 жылда таңбалау жағдайды көбірек нашарлатады деп санайды. Ал нарықты жақсартады деген нұсқаны тек 10,0% таңдаған. Тағы 19,2% ештеңе өзгертпейді дейді, 24,4% бағалауға әлі ерте деп санайды. Яғни, жүйемен күн сайын жұмыс істейтіндердің өзінде оның оң әсеріне сенім жоқ, ал күмәнданатындар ең үлкен топ болып қалып отыр.
Халық арасында көрініс жұмсақтау. Ең жиі таңдалған жауап мұнда да көбірек нашарлатады — 36,6%. Бірақ жақсарады деп күтетіндердің үлесі бизнеске қарағанда әлдеқайда жоғары — 26,8%. Тағы 22,0% таңбалау ештеңе өзгертпейді десе, 14,6% әзірге баға беруге ерте дейді. Демек, халық болашақта жүйе оң нәтиже беруі мүмкін деп көбірек мойындайды, бірақ бұл көзқарас та әлі басым емес.
Халық бағасы
Алдын ала хабардарлық деңгейіне қарасақ, халықтың басым бөлігі үшін таңбалау тақырыбы жаңа емес. 68,3% бұл туралы жақсы білемін деп жауап берген, тағы 19,5% бірдеңе естігенмін деген. Яғни, жиынтығында 87,8% бұл тақырыпты кем дегенде базалық деңгейде таниды. Бірақ таңбалаудың мәнін толық түсінетіндер бәрі емес. 9,8% бұл туралы естігенімен, мәнін түсінбейтінін айтса, 2,4% таңбалау жайлы сауалнама кезінде ғана білген.
Жүйені іс жүзінде пайдалану жағынан қарасақ, халықтың айтарлықтай бөлігі үшін таңбалау жалпы хабардарлық деңгейімен шектелмейді. 56,1% дәріні таңбалау арқылы тексеріп көргенін айтқан. Яғни, жүйені практикада қолданған. Ал 36,6% мұны жасамаған.
Бұдан бөлек, қолданудың өз тетігіне байланысты кедергісі бар топ та бар: 7,3% мұны қалай жасау керегін білмейтінін ашық айтқан.
Таңбалау дәрінің сапасына деген сенімді арттыра ма деген сұрақта халық пікірі екіге жарылған. Ең жиі таңдалған жауап — 1 балл, оны 43,9% берген. Яғни, респонденттердің елеулі бөлігі үшін таңбалау сапаға деген сенімді күшейтпейді. Сонымен қатар 26,8% 5 балл, тағы 14,6% 4 балл қойған. Басқаша айтқанда, 41,4% таңбалауды сенімді күшейтетін фактор деп санайды.
Соған қарамастан, орташа есеппен бұл әсер ұстамды деңгейде қалып отыр. Орташа баға — 2,68, медиана — 2. Демек, халықтың бір бөлігі үшін таңбалау шынымен қосымша сенім сигналы ретінде жұмыс істейді, бірақ үлкенірек топ үшін ол әлі дәрінің сапасын нанымды дәлелдейтін тетікке айналмаған.
Сатып алу кезіндегі кідіріс пен қиындықтарға келсек, халықтың едәуір бөлігі үшін таңбалау қосымша кедергі көзі ретінде байқалып отыр. Ең жиі таңдалған жауап — жиі, оны 36,6% респондент таңдаған. Тағы 22,0% мұндай жағдаймен кейде кездеседі. Яғни, жиынтығында 58,6% таңбалау сатып алу процесіне кем дегенде мезгіл-мезгіл әсер ететінін байқайды.
Сонымен бірге 31,7% мұндай қиындықтарға тап болмағанын айтса, 9,8% бұған назар аудармаған. Яғни, халықтың қабылдауында таңбалау тек бақылау мен тексеруге ғана емес, дәріні сатып алу сәтіндегі нақты қолайсыздықтарға да байланысты.
Баға әсерін қабылдау тұрғысынан алғанда, халық жалпы таңбалауды дәрінің қымбаттауымен байланыстырады. 61,0% таңбалау тұтынушы үшін бағаны арттырады деп тікелей санайды, тағы 22,0% мүмкін деген нұсқаны таңдаған. Яғни, жиынтығында 83,0%. Бұл халық үшін баға өсуі тақырыбы өте анық сезілетінін көрсетеді. Теріс жауапты тек 14,6% берген, тағы 2,4% бұл әсерді бағалай алмаған.
Заңсыз айналыммен күресу үшін аздаған қолайсыздықтарға төзуге дайындық мәселесінде халық, жалпы алғанда, ұстамды позиция ұстанады. Ең жиі жауап — 1 балл, оны 41,5% таңдаған. Тағы 14,6% 2 балл қойған. Яғни, 56,1% қандай да бір деңгейде қосымша қолайсыздықтарға төзуге дайын емес.
Сонымен бірге бағалар бұл жерде де полярлы. 22,0% 5 балл, тағы 12,2% 4 балл қойған. Яғни, 34,2% мұндай қолайсыздықтарға төзуге дайын. Орташа баға — 2,59, медиана — 2. Демек, халықтың таңбалаудан туындайтын шығын мен қолайсыздықты қабылдауға дайындығы төмен күйінде қалып отыр, бірақ оған түсіністікпен қарайтын айтарлықтай топ та бар.
Халықтың қорытынды қабылдауында таңбалау жүйесіне қатысты скептикалық образ басым. Ең жиі таңдалған жауап — нақты пайдасы жоқ формалды процедура, оны 41,5% респондент таңдаған. Тағы 22,0% оны қосымша қолайсыздық деп қабылдайды. Яғни, жиынтығында 63,5% таңбалауды не формалдылықпен, не артық жүктемемен байланыстырады. Тек 29,3% ғана оны тұтынушыны қорғайтын пайдалы шара деп санайды.
Дәрі өндірушілердің бағасы
Өндірушілердің бағалауынша, таңбалау кез келген жағдайда өнімнің өзіндік құнын арттырған. 66,7% үшін шығын өсімі орташа деңгейде болған, тағы 33,3% оны елеулі деп атаған. Яғни, іріктемеде таңбалау өндіріс құнын қымбаттатпады деген бірде-бір өндіруші жоқ.
Шығын өсімінің ауқымы бойынша бағалар, жалпы алғанда, айтарлықтай қымбаттау жағына ауған. Респонденттердің 33,3%-ы өсімді 3-5% деп, тағы 33,3%-ы 5%-дан жоғары деп көрсеткен. Тағы 11,1% оны 1-3% деп бағаласа, 11,1% 1%-дан аз деген, тағы 11,1% нақты бағалауға қиналған. Негізгі жауаптар 3% және одан жоғары диапазонда шоғырланған.
Шығынның өсу себептерінің құрылымы оның капиталдық әрі операциялық сипатта екенін көрсетеді. Өндірушілердің 100,0%-ы жабдықты, 88,9%-ы IT-интеграцияны, 77,8%-ы әкімшілік талаптарды атаған. Одан кейін қосымша персонал (66,7%), оқыту (55,6%) және тоқтап қалу (44,4%) келеді.
44,4% уақытша баяулау болғанын айтқан, 22,2% өндіріс көлемі азайғанын көрсеткен. Тек 33,3% таңбалау өндіріс көлеміне әсер етпеді деген. Демек, өндірушілердің басым бөлігі үшін таңбалау қандай да бір түрде өндіріс қарқынына әсер еткен. Көбіне бұл тұрақты қысқару емес, уақытша баяулау түрінде көрінген.
Өндірушілер үшін техникалық қиындықтар бір реттік емес, қайталанып тұратын құбылыс. 44,4% олармен мерзімді түрде кездеседі, 33,3% сирек, тағы 22,2% жиі кездесетінін айтқан. Яғни, жүйенің мүлде кедергісіз жұмысын ешкім сипаттамаған. Бұл техникалық фактордың таңбалаумен жұмыс істеу тәжірибесіне тұрақты түрде кірігіп кеткенін көрсетеді.
Негізгі проблемалы нүкте — деректерді беру, оны 55,6% өндіруші атаған. Одан әлдеқайда сирек қаптама желісіндегі іркілістер (22,2%) аталады, ал код генерациясы мен есептілікке 11,1%-дан тиесілі. Яғни, негізгі тар жер цифрлық алмасу мен ақпарат беру контурында тұр. Бұл IT-интеграцияның шығын құрылымында жоғары үлес алуымен де сәйкес келеді.
Ұзақмерзімді баға өндірушілерде біржақты емес, бірақ сын жағына бейім. 55,6% таңбалауды артық жүктеме деп санайды, ал 44,4% оны қажетті реттеуші талап деп қабылдайды. Яғни, жүйеге толық қарсылық жоқ, бірақ оны шынайы оң қабылдау да қалыптаспаған. Өндірушілер үшін таңбалау көбіне қымбат әрі іске асыруда мәселесі көп болғанымен, бәрібір қабылдауға тура келетін міндетті тетік сияқты көрінеді.
Дистрибьюторлар мен көтерме компаниялардың бағасы
Дистрибьюторлар үшін таңбалау тауар айналымын баяулататын фактор ретінде біржақты қабылданады. 63,6% ол қозғалысты айтарлықтай баяулатты десе, тағы 36,4% сәл баяулатты деген. Яғни, іріктемеде оның бейтарап не оң әсері болды деген бірде-бір жауап жоқ.
Дистрибьюторлардағы негізгі қиындықтар екі кезеңге шоғырланған — қабылдау және жөнелту, екеуін де 36,4% атаған. Тағы 18,2% қайтарымды, 9,1% қалдықты салыстыруды көрсеткен. Яғни, мәселе бір нүктеде ғана емес, қойма циклының негізгі кезеңдерінің бәрінде көрінеді. Бұл айналым баяулағаны туралы жалпы сезімді күшейтеді.
Логистикалық шығындарға әсері жөніндегі бағалар әркелкі, бірақ жалпы жүктеменің өсуі жағына ауған. 1-2 деген төмен бағаны 45,5% берген, бейтарап 3 баллды 18,2%, ал ең жоғары 5 баллды 36,4% қойған. Орташа баға — 3,09, медиана — 3. Яғни, шығын көлемін қабылдауда толық ортақ пікір жоқ, бірақ компаниялардың елеулі бөлігі үшін таңбалау логистиканы қымбаттататын маңызды факторға айналған.
Жеткізілімнің тұрақтылығы бойынша көрініс те теріс жаққа бейім. 45,5% таңбалау кейде іркіліс тудырады десе, тағы 27,3% жеткізілім тұрақтылығы нашарлады деп санайды. Тек 27,3% елеулі әсер байқамаған. Яғни, жиынтығында 72,8% жеткізілім тұрақтылығына қатысты нашарлау не қауіп бар екенін мойындайды. Бірақ көбіне әңгіме тұрақты күйреу емес, кезең-кезеңмен болатын іркілістер туралы.
Дәріханалар мен дәріхана желілерінің бағасы
Дәріханалар үшін таңбалау қызмет көрсету уақытының ұзаруымен тікелей байланысты. 89,0% оның айтарлықтай ұзарғанын, тағы 5,8% сәл ұзарғанын айтқан. Тек 3,5% еш өзгеріс көрмеген, ал 1,7% тіпті уақыт қысқарды деп көрсеткен.
Кодты оқу мәселесі дәріханалар үшін жекелеген емес, жаппай сипатта. 90,7% онымен жиі, тағы 7,6% кейде кездеседі. Тек 1,7% мұндай жағдай сирек болады деген.
Дәріханалардың шығынына әсері өте жоғары бағаланады. 64,0% ең жоғары 5 балл, тағы 14,0% 4 балл қойған. Яғни, 78,0% операциялық шығындардың өсуін жоғары деңгейде бағалайды. Орташа баға — 4,24, медиана — 5.
Дәрінің қолжетімділігі мәселесінде де дәріханаларда теріс қабылдау басым. 82,0% таңбалау кейде тапшылық тудырады деп санайды, тағы 12,2% нақты бағалай алмаған. Тек 4,7% ол қолжетімділікке әсер етпейді дейді, ал 1,2% ғана оны сенімді арттыратын фактор деп есептейді.
Ұзақмерзімді перспективада дәріханалар таңбалауды, ең алдымен, қосымша жүктеме ретінде қабылдайды. Бұл нұсқаны 73,3% таңдаған. Тағы 13,4% оны формалды талап деп санайды, 8,7% бағалауға әлі ерте дейді, тек 4,7% оны бақылау құралы ретінде көреді. Яғни, дәріхана буынында жүйенің оң немесе кем дегенде бейтарап бейнесі іс жүзінде қалыптаспаған. Таңбалау көбіне күнделікті жұмысқа салмақ түсіретін тетік ретінде қабылданады.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
