2020 жылдың желтоқсан айында климаттың өзгеруіне байланысты амбициялық міндеттер саммитінде Қазақстан Президенті елдің 2060 жылға қарай көміртекті бейтараптыққа жету ниетін жариялады.
Алайда, мұндай жоспарлар нақты әрекеттер мен елеулі инвестицияларды талап етеді. Сарапшылардың бағалауынша, төмен көміртекті экономикаға көшу үшін Қазақстанға 666,5 млрд. АҚШ доллары көлемінде қаржы қажет – бұл негізгі капиталдың 24%-ын немесе жаңа технологиялар мен негізгі қорларға салынатын барлық инвестициялардың 38%-ын құрайды.
Мұндай ауқымды мақсаттарға қол жеткізу үшін ел экономикасының түбегейлі трансформациясы қажет. Ең алдымен, бұл қолданыстағы өндірістерді жаңғырту, заманауи кәсіпорындар құру және экономикалық өсу мен әлеуметтік тұрақтылықтың негізі болатын тұрақты инфрақұрылымды дамыту туралы сөз болып отыр.
Тұрақты инфрақұрылым дегеніміз не?
Тұрақты инфрақұрылым – бұл өмірлік цикл барысында экологиялық жауапкершілікке ие, әлеуметтік инклюзивті және экономикалық тұрғыдан өміршең инфрақұрылым. Жаһандық климаттың өзгеруі және COVID-19 пандемиясы жағдайында мұндай инфрақұрылымға салынған инвестициялар экономиканы қалпына келтірудің ең тиімді стратегияларының бірі болып саналады. Олар жұмыс орындарын құрып, қысқа мерзімді экономикалық өсуді ынталандырады және ұзақ мерзімді даму мақсаттарына (ТДМ) және Париж келісіміне сәйкес ұзақ мерзімді дамуға ықпал етеді.
Тұрақты инфрақұрылымға сұранысты қалыптастыратын факторлар:
- Климаттың өзгеруі және тұрақтылық: Инфрақұрылым жалпы парниктік газдардың 70%-ын шығарады. Тұрақты инфрақұрылым климаттық өзгерістерге бейімделу және олардың алдын алу үшін маңызды кілт болып табылады.
- Экономиканы қалпына келтіру және жұмыс орындарын құру: Тұрақты инфрақұрылым – пандемиядан кейінгі экономиканы «бұрынғыдан да жақсы» қағидасымен қалпына келтірудің негізі.
- Әлеуметтік әл-ауқатты жақсарту және теңдік:Тұрақты инфрақұрылым экологиялық таза және әлеуметтік инклюзивті қызметтерді қамтамасыз етеді.
- Жаңа технологиялар мен инновациялар: Көлік секторының электрлендірілуі және жаңартылатын энергия көздерін дамыту тұрақты инфрақұрылымдарды енгізудің негізгі бағыттары болып табылады.
- Қалалану үлгілерінің өзгеруі және миграция: Жеделдетілген урбанизация және ауылдық жерлерден қалаларға көшу инфрақұрылымдық қызметтерге деген сұранысты арттырды.
Алайда, тұрақты инфрақұрылымды дамыту айтарлықтай шығындарды талап етеді. Бұл шығындар экономиканың және халық санының өсуін ескере отырып, триллиондаған теңгемен есептелуі мүмкін. Азиялық даму банкінің деректері бойынша, Қазақстандағы қолданыстағы инфрақұрылымның шамамен 75%-ы ауыстыруды немесе қайта құруды қажет етеді. Инфрақұрылымның жоғары деңгейде тозуының бір себебі – экономика салаларына инвестициялардың біркелкі бөлінбеуі.
Инвестицияларға жаңа көзқарас қажет
2000-2019 жж. аралығында Қазақстан экономикасына 195,6 млрд. АҚШ доллары көлемінде инвестиция салынған. Бұл соманың шамамен 58%-ы (112,5 млрд. АҚШ доллары) энергетикалық жобаларға бағытталды. Көлік жобаларына инвестициялар 20%-ды, өндіріс – 14%-ды, пайдалы қазбаларды өндіру – 7%-ды құрады. Алайда, су шаруашылығы жобаларына, оның ішінде сумен жабдықтау, ирригация және су ресурстарын басқару жобаларына бар болғаны 471 млн. АҚШ доллары бағытталды.
Қаражаттың бөлінуіндегі бұл теңгерімсіздік экономиканың әртүрлі салаларының біркелкі дамуына әкелді, бұл өз кезегінде кейбір маңызды секторларда инфрақұрылым жағдайының нашарлауына себеп болды.
МЖӘ мәселелерді шешудің құралы ретінде
Қазақстан экономикасының салаларының дамуындағы теңгерімсіздікті шешу мәселесі мемлекеттік-жекеменшік әріптестікті (МЖӘ) белсенді қолдану арқылы шешілуі мүмкін. Қазақстандағы МЖӘ әлеуеті жоғары және бұл 2019 жылғы «Infrascope» есебінің деректерімен расталады.
21 азиялық елдің ішінде Қазақстан келесі орындарды иеленеді:
- МЖӘ үшін қолайлы жағдайлар бойынша 11-ші орын;
- Жалпы инвестициялық және іскерлік климат бойынша 7-ші орын;
- Институттар сапасы бойынша 8-ші орын;
- Қаржылық жағдайлар бойынша 11-ші орын;
- Реттеу тұрғысынан 13-ші орын;
- Нарықтың жетілуі тұрғысынан 15-ші орын.
Анықтама: Infrascope индексі – бұл көлік, энергетика, сумен жабдықтау және санитария, қатты қалдықтарды басқару және әлеуметтік инфрақұрылым сияқты негізгі инфрақұрылым секторларында мемлекет пен жеке сектордың (МЖӘ) арасындағы тұрақты және тиімді серіктестіктерді енгізу қабілетін бағалайтын салыстырмалы талдау құралы.
Жалпы рейтингте Қазақстан 59-шы орынды иеленеді, бұл жеке инвесторларды тарту үшін қосымша реформалар мен жақсартулардың қажеттілігін көрсетеді.
Ұсыныс:
Тұрақты инфрақұрылымдық жобаларды дамыту үшін Қазақстан барлық экономика салаларында жаңа МЖӘ формаларын әзірлеу арқылы жеке капиталды белсендірек тартуы керек. Қазіргі уақытта 2024 жылға жоспарланған 1362 МЖӘ жобасының тек 227-сі экономикалық салалардың дамуына бағытталған. Көптеген жобалар әлеуметтік нысандарға – мектептерге, балабақшаларға және медициналық мекемелерге қатысты. Бұл МЖӘ әлеуетін ел инфрақұрылымын трансформациялау үшін белсенді пайдалану қажеттігін көрсетеді.
