Шығыс Қазақстан – еліміздің ең ірі өнеркәсіптік өңірлерінің бірі. Мұнда пайдалы қазбалар бар, қуатты энергетика дамыған, инфрақұрылым жақсы. Бірақ бұл артықшылықтардың пайдасы аз, өйткені облыс экономикасы өз күшімен емес, мемлекеттен бөлінетін қаржымен күн көріп отыр.
Бұл өңір қайда барады?
Қазір облыстың дамуында жүйелілік жоқ. Ауылдар босап жатыр, жаңа кәсіпорындар ашылмайды, бизнеске ынталандыру жоқ. Егер осылай жалғаса берсе, болашақта бұл аймақ экономикалық тұрғыдан артта қалған өңірлердің біріне айналуы мүмкін.
Халық саны: ауылдар қаңырап, қалаға көшу жалғасуда
Шығыс Қазақстанда 727 мың адам тұрады. Оның 66,5%-ы қалаларда, қалғаны ауылды жерлерде. Бірақ ауыл тұрғындарының саны жыл сайын азайып келеді.
Қайда көп халық бар?
• Өскемен – 374 690 адам
• Алтай – 60 445 адам
• Глубокое ауданы – 56 493 адам
• Риддер – 51 508 адам
• Шемонаиха ауданы – 41 531 адам
Қай өңірлер босап барады?
• Самар ауданы – 11 668 адам
• Тарбағатай ауданы – 19 004 адам
• Катон-Қарағай ауданы – 20 607 адам
• Күршім ауданы – 21 788 адам
• Ұлан ауданы – 33 640 адам
Бұл – дабыл қағатын жағдай. Ауылдар бос қалса, олардың орнын қайта толтыру мүмкін болмайды. Егер жастарға ауылда жұмыс орындары мен жақсы өмір сүруге жағдай жасалмаса, өңірдің жартысы босап, тек қалалар ғана қалады.

Экономика: үлкен потенциал бар, бірақ өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды
Облыстың жылдық кірісі – 554,7 млрд теңге. Бірақ мұның 60,7%-ы (336,4 млрд теңге) мемлекеттік субсидиялар мен трансферттерден келеді. Бұл аймақтың өз экономикасы жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Қай өңірлер көбірек табыс табады?
• Өскемен – 75,7 млрд теңге
• Алтай ауданы – 10,4 млрд теңге
• Риддер – 9,5 млрд теңге
• Глубокое ауданы – 8 млрд теңге
• Шемонаиха ауданы – 5,9 млрд теңге
Ал қай өңірлер ең әлсіз?
• Үлкен Нарын ауданы – 0,8 млрд теңге
• Тарбағатай ауданы – 1,9 млрд теңге
• Катон-Қарағай ауданы – 2,4 млрд теңге
• Күршім ауданы – 2,6 млрд теңге
Бұл статистика облыстың экономикасы негізінен бір ғана қалаға – Өскеменге тәуелді екенін көрсетеді. Ал қалған өңірлер өндіріссіз, инвестициясыз отыр.

Бюджет: ақшаның басым бөлігі қайда кетеді?
Облыстың жалпы бюджеті – 547,3 млрд теңге. Бірақ бұл қаражат қалай бөлінуде?
• Білім беру – 203,6 млрд теңге (37,2%)
• Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық – 86,9 млрд теңге (15,9%)
• Көлік және инфрақұрылым – 50,2 млрд теңге (9%)
• Әлеуметтік көмек – 31,3 млрд теңге (5,7%)
• Денсаулық сақтау – 23,7 млрд теңге (4,3%)
Бюджеттің басым бөлігі білім мен инфрақұрылымға кетеді. Бірақ бұл өңірдің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз ете ала ма?
Шығыс Қазақстанның болашағы қандай?
🔹 Мемлекеттік қаржыландыруға тәуелділік. Облыстың өз кірістері жеткіліксіз, 60%-дан астамы – трансферттер. Егер мемлекет субсидияларды қысқартса, өңір дағдарысқа тап болады.
🔹 Аймақтардың дамуындағы теңсіздік. Өскемен мен Риддер экономикалық тұрғыдан алда келеді, ал басқа аудандарда бизнес жоқтың қасы.
🔹 Бизнес үшін тартымсыздық. Жеке кәсіпорындар өңірде белсенді жұмыс істемейді, инвестициялар аз. Корпоративтік салықтың үлесі небәрі 21% ғана.
🔹 Ауылдардың болашағы бұлыңғыр. Егер ауылдарға жаңа мүмкіндіктер жасалмаса, 10-15 жылда оларда өмір сүру мүмкін болмайды.
Шығыс Қазақстан үлкен өнеркәсіптік әлеуетке ие, бірақ қазіргі экономикалық бағытымен тұрақты дами алмайды. Егер өңір шикізат өндірумен ғана шектелсе, жақын болашақта ол тек дотациялық облыс ретінде қалады.
🔹 Шешім қандай?
1. Шикізатты қайта өңдеу зауыттарын ашу. Қазба байлықты сыртқа шикізат күйінде сатудың орнына, дайын өнім шығару қажет.
2. Орта және шағын бизнесті дамыту. Аймақты ірі зауыттар ғана емес, кәсіпкерлер де алға сүйреуі керек.
3. Ауылдық жерлерді жандандыру. Инфрақұрылымды жақсарту, ауыл шаруашылығын дамыту арқылы жастарды ауылда ұстау керек.
Бүгінгі таңда Шығыс Қазақстан аймағы екі жолдың торабында тұр: не ол еліміздің ең мықты индустриялық өңірлерінің біріне айналады, не одан әрі құлдырайды. Барлығы аймақ басшылығының нақты стратегиясына байланысты.
Дайындаған: Руслан Сұлтанов, экономист, арнайы www.economyKZ.org үшін


