Сенім – ең маңызды институт

Институционалдық экономикада сенім мәселесіне арналған ең маңызды зерттеулердің бірі – Париждің Жоғары коммерциялық мектебінің профессоры Ян Алган мен экономист Пьер Каюдың жұмысы. Олар елдегі жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнімнің деңгейіне ең көп әсер ететін фактор – халықтың бір-біріне деген сенімі екенін дәлелдеген.

Алганның айтуынша, сенім – буыннан буынға берілетін құндылық. Ол АҚШ-тағы әртүрлі этникалық топтардың сенім деңгейін зерттей отырып, олардың тарихи отандарының жағдайы мен мәдениетін де есепке алады. Бұл үшін General Social Survey (Жалпы әлеуметтік сауалнама) мәліметтері қолданылады. Онда адамдардан мынадай сұрақ қойылады: «Сіз адамдардың басым бөлігіне сенуге болады деп ойлайсыз ба, әлде адамдармен қарым-қатынаста өте сақ болу керек пе?»

Зерттеуде эталон ел ретінде Швеция алынған. Алганның есептеуінше, табыс деңгейіндегі айырмашылықтың 45%-ы – сенім деңгейіне байланысты. Егер кейбір елдердің халқы шведтер сияқты сенімге негізделген қоғамда өмір сүрсе, онда олардың жан басына шаққандағы табысы едәуір өсер еді. Мысалы, Ресейде табыс 69%-ға, Мексикада – 59%-ға, Югославияда – 30%-ға, Чехияда – 29%-ға, Италияда – 17%-ға, Францияда – 11%-ға, Венгрияда – 9%-ға, Германияда – 7%-ға, ал Ұлыбританияда – 6%-ға өсер еді.

Неліктен? Себебі, сенім деңгейі жоғары елдерде транзакциялық шығындар төмен болады. Институционалдық экономикада бұл шығындар – мәмілелер жасау, келісімдерге қол жеткізу, шарттарды орындау және бақылауға кететін барлық уақыт пен ресурстарды қамтиды.

Алайда экономикалық өсімге әртүрлі сенім түрлері әрқалай әсер етеді. Америкалық ғалым Роберт Патнэм Италияны зерттей келе, сенімнің екі түрін ажыратады: біріншісі – бондингтік әлеуметтік капитал (яғни, тек өз тобыңа сену – отбасы, жақын қауым), ал екіншісі – бриджингтік әлеуметтік капитал (яғни, сыртқы топтармен де байланыс орната білу). Солтүстік Италияда бриджингтік сенім дамып, оның нәтижесінде экономикалық тиімділік артқан.

Бұрын, мысалы, Фрэнсис Фукуяма сияқты зерттеушілер сенім радиусы біртіндеп кеңейеді деп есептейтін: алдымен отбасы, кейін достар, кейін жұмыс ордасы, сосын қоғам деген сияқты. Бірақ қазіргі экономистер әлі нақты түсінбейді: бұл процесс қалай және қашан жабық сенімнен ашық сенімге ауысады?

Жапония мысалы: сенім мен экономикалық серпіліс

1990 жылдары Нобель лауреаты Джеймс Бьюкенен мен ұжымдық әрекет теориясының авторы Мансур Олсон арасында осы тақырыпқа байланысты қызықты пікірталас болды.

Сұрақ мынадай еді: неге Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия мен Жапонияда «экономикалық ғажайып» болды, ал 1990 жылдары социалистік жүйеден бас тартқан посткеңестік елдерде мұндай секіріс болмады?

Олсонның жауабы қарапайым еді: мәселе тек экономикада емес, қоғамда. Германия мен Жапонияда экономикалық өрлеуден бұрын сенім деңгейі күрт артты, азаматтық белсенділік өсті, пікір алмасу алаңдары пайда болды. Яғни, алдымен сенім мен әлеуметтік капитал жиналып, содан кейін ғана экономикалық өсім басталды. Ал бұрынғы кеңестік елдерде мұндай әлеуметтік өзгерістер болмаған.

Экономика үшін заңдар мен ақшадан бөлек, бір-біріне деген сенім де қажет. Сенім – көрінбейтін, бірақ аса маңызды институт. Ол бар болса – қоғам алға жылжиды. Ал жоқ болса – реформалар да, қаражат та нәтиже бермейді.