2025 жылдың қаңтар–наурыз айларында Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 29,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7%-ға аз. Экспорт көлемі 11,9%-ға төмендеген, ал импорт шамамен өткен жылғы деңгейде қалған. Ec(ON)omyKZ.org сарапшысының айтуынша, мұндай динамика елдің шикізаттық тәуелділігін және сыртқы сұранысқа бейімділігін анық көрсетеді.
Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, экспорт көлемі 16,36 млрд доллар, импорт – 12,91 млрд доллар құрады. Сауда балансы оң болғанымен, айырмашылық бұрынғыдан айтарлықтай төмен. ЕАЭО елдеріне экспорт 11,3%-ға қысқарған, бұл аймақтағы сұраныстың әлсіреуін немесе логистикалық қиындықтарды көрсетеді.
Экспорт – құлдырау, импорт – орнықты
Экспорт. Қазақстан экспортындағы басты үлесті шикі мұнай мен битуминоз минералдарынан алынған мұнай өнімдері (52,3%) алады. Бұл өнімдерге сұраныстың төмендеуі – әсіресе Қытай мен Азия бағыттарында – жалпы экспорт көлемінің азаюына әсер етті. Сондай-ақ, тазартылған мыс пен мыс концентраттары да кері көрсеткіштер берді. Астық пен ферросплавтар да бұл жағдайды өзгерте алмады.
Импорт керісінше тұрақтылық көрсетіп отыр. Импорт құрылымында негізгі тауарлар – жеңіл көліктер (3,9%), дәрілік заттар (3,1%) және автокөлік корпустары (2,9%). Бұл халықтың тұтыну деңгейі мен өндіріс қажеттілігінің тұрақты екенін көрсетеді. Импортта негізгі серіктестер: Ресей (29,1%) және Қытай (26,8%).
География: экспорт Еуропа мен Азияға, импорт – көршілерден
Қазақстан үшін экспортта негізгі серіктес елдер:
• Италия – 25,2%
• Қытай – 15,1%
• Ресей – 9,8%
• Нидерланды – 6,4%
• Түркия – 5,1%
• Өзбекстан – 4,7%
Импортта:
• Ресей – 29,1%
• Қытай – 26,8%
• Корея Республикасы – 4,4%
• Германия – 4,2%
• АҚШ – 3%
• Түркия – 2,7%
ЕАЭО аясындағы сауданың 89,3%-ы Ресейге тиесілі. Бұл тәуелділік – әсіресе санкциялар мен геосаяси тұрақсыздық жағдайында – Қазақстан үшін елеулі тәуекел.
Не істеу керек?
1. Экспортты әртараптандыру – Қазақстан әлі де мұнайға тәуелді. Бұл тұрақсыз нарықтар жағдайында үлкен қауіп.
2. Импорттың құрылымы – жоғары технологиялы және медициналық өнімдердің ел ішінде өндірілмеуі, құрылымдық әлсіздіктің белгісі.
3. Сауда әріптестігін кеңейту – Ресейден бөлек, жаңа бағыттарға (Үндістан, Түркия, Таяу Шығыс) назар аудару қажет.
Қандай жолдар бар?
• Жаңа нарықтар – Өзбекстан, Түркия, Үндістан секілді елдерге бағытталған экспортты арттыру.
• Импортты алмастыру – дәрі-дәрмек, автокомпоненттер, тұрмыстық техника өндірісін дамыту.
• Логистиканы қайта құру – Каспий бағыты, Транскаспий дәлізі, «Орта дәліз» секілді альтернативті бағыттарды күшейту.
Қорытынды: Қазақстанның сыртқы саудасындағы қазіргі ахуал – экономиканың шикізатқа тәуелділігі мен импорттық құрылымдағы әлсіздікті нақты көрсетіп отыр. Егер осы бағыт жалғаса берсе, алдағы уақытта экономикалық модельге түбегейлі өзгеріс енгізу қажет болады.
Дайындаған: Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы


