EC[ON]OMY

Қызылорда: бюджетке тәуелділік және кәсіпкерліктің дамуы

Қызылорда облысы – Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан, тарихы терең, экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген өңір. Мұнда ата-бабаларымыздан қалған мәдени мұра көп, бірақ қазіргі экономикалық жағдай мақтануға келмейді. Бюджет кірісінің 77%-ы – орталықтан бөлінетін қаржы, өңірдің өз табысы өте аз. Егер жағдай өзгермесе, Қызылорда облысы ұзақ жылдар бойы дотациялық аймақ болып қала береді.

Халық саны: ауылдарда адам көп, бірақ жұмыс аз

Қызылорда облысында 841 929 адам тұрады, олардың 53%-ы ауылдық жерлерде. Бұл – халықтың жартысынан көбі ауылда, ал жұмыс көбі қалада дегенді білдіреді. Бұл теңгерімсіздік жастардың басқа аймақтарға көшуіне себеп болып отыр.

Ең көп халқы бар аудандар:

• Қызылорда қаласы – 356 428 адам

• Шиелі ауданы – 85 926 адам

• Жаңақорған ауданы – 81 300 адам

• Қазалы ауданы – 79 148 адам

• Арал ауданы – 79 105 адам

Халқы ең аз аудандар:

• Байқоңыр қаласы – 33 819 адам

• Жалағаш ауданы – 36 054 адам

• Сырдария ауданы – 37 971 адам

Қызылорда қаласындағы халық саны ауылдармен салыстырғанда әлдеқайда жоғары. Бірақ ауылдарда сапалы жұмыс орындары болмаса, өңірде теңгерімсіздік одан әрі ушығады.

Өңірдің табысы: мемлекет көмегіне тәуелділік

Облыстың жалпы кірісі – 688,4 млрд теңге, бірақ оның 530,2 млрд теңгесі (77%) – республикалық бюджеттен бөлінген қаржы. Бұл – өңірдің өз кірісі өте аз екенін көрсетеді.

Ең көп кіріс түсетін аудандар:

• Қызылорда қаласы – 37,9 млрд теңге

• Шиелі ауданы – 6,57 млрд теңге

• Сырдария ауданы – 5,65 млрд теңге

Кірісі ең аз аудандар:

• Жалағаш ауданы – 2,15 млрд теңге

• Қармақшы ауданы – 2,89 млрд теңге

• Қазалы ауданы – 3,50 млрд теңге

Бұл өңірде жеке кәсіпкерлік пен өндіріс дамымағанын көрсетеді. Қызылорда облысы өзінің экономикасын күшейтпесе, мемлекеттік қаржыдан тәуелді болып қала береді.

Салық түсімдері: бизнес жоқтың қасы

Облыстың салықтан түсетін кірісі – 113,9 млрд теңге (жалпы кірістің 16,5%-ы ғана). Оның 66%-ы – жалақыдан ұсталатын салықтар мен әлеуметтік төлемдер. Ал корпоративтік табыс салығы небәрі 14,6%. Бұл – өңірде өндіріс пен ірі кәсіпорындардың аз екенін дәлелдейді.

Халық санына шаққандағы салық түсімдері:

• Сырдария ауданы – 146 мың теңге

• Қызылорда қаласы – 76 мың теңге

• Шиелі ауданы – 73 мың теңге

Ал салықтың ең аз жиналатын аудандары – Қазалы (42 мың теңге), Арал (50 мың теңге), Қармақшы (51 мың теңге). Яғни, кәсіпкерлік дамымаған, ал салықтың негізгі ауыртпалығы қарапайым халыққа түсіп отыр.

Бюджет шығыстары: басымдықтар дұрыс қойылған ба?

Облыстың жылдық бюджеті – 707,6 млрд теңге. Оның 43,3%-ы білім саласына жұмсалады, ал денсаулық сақтау саласына небәрі 2,7% бөлінген. Өңірде медицина мекемелері жетіспейтіні белгілі, бірақ бұл салаға көбірек қаржы бөлу жоспарланбай отыр.

Ең көп бюджет жұмсайтын аудандар:

• Қазалы ауданы – 3,52 млрд теңге

• Арал ауданы – 3,02 млрд теңге

• Қызылорда қаласы – 2,89 млрд теңге

Ең аз қаржы бөлінген аудандар:

• Қармақшы ауданы – 1,52 млрд теңге

• Сырдария ауданы – 1,72 млрд теңге

• Жалағаш ауданы – 1,98 млрд теңге

Яғни, ақша бөлініп жатыр, бірақ оның тиімді жұмсалуы күмән тудырады. Денсаулық сақтау мен әлеуметтік бағдарламаларға жеткілікті қаржы бөлінбесе, халықтың жағдайы нашарлай береді.

Қызылорда облысы – ауыл шаруашылығына тәуелді өңір. Бірақ бұл сала халықтың бәріне жұмыс тауып бере алмайды. Өңірдің басты мәселелері мыналар:

1. Бюджетке тәуелділік: Жергілікті бизнес әлсіз, ал 77% кіріс – республикалық бюджеттен келеді.

2. Кәсіпкерліктің артта қалуы: Өндіріс пен инвестиция аз.

3. Экономикалық өсу нүктелері жоқ: Жаңа жұмыс орындары ашылмаса, халық басқа өңірлерге көше береді.

4. Қаржы басымдықтары дұрыс емес: Білімге көп, медицинаға аз бөлінеді.

Не істеу керек?

• Бюджеттік тәуелділіктен құтылу керек. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар ашу қажет.

• Ірі инвестиция тарту керек. Егер зауыттар мен өндіріс орындары болмаса, салық түсімдері арта алмайды.

• Денсаулық сақтау мен инфрақұрылымды дамыту қажет. Олай болмаған жағдайда, халық басқа өңірлерге кетіп, жағдай одан әрі қиындайды.

Қызылорда облысы шешім қабылдайтын сәтте тұр. Қазірден бастап экономикасын дамытпаса, өңір тек мемлекеттік қолдауға үміт артып, дамудан қалыс қала береді.

 

Дайындаған: Руслан Сұлтанов, экономист, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top