Әлемдік сауда секіріспен емес, қабат-қабат болып өзгереді. Экономикалық бөліну мен сауда үзілуі туралы дабылды мәлімдемелер көбіне нақты статистикамен сәйкес келмейді. Қытай экспорты осы тұрғыда өте көрсеткішті. Соңғы жылдары Еуропалық одақ пен АҚШ-пен декуплинг туралы әңгіме саяси риториканың ажырамас бөлігіне айналды. Бірақ сауда деректері әлдеқайда күрделі картинаны көрсетеді. Қытай батыс нарықтарынан кетіп жатқан жоқ. Ол сол нарықтарға тәуелділіктен кетіп жатыр. Бұл екеуі мүлде бөлек процесс. Негізгі мағына да осы айырмашылықта.
Қытай экспорты өсіп отыр. Абсолютті көлемде. Барлық ірі бағыттар бойынша. Бірақ сонымен қатар ЕО мен АҚШ-тың Қытай экспортындағы үлесі біртіндеп азайып келеді. Себебі сауда құлдырап жатқан жоқ, басқа нарықтар тезірек өсіп жатыр. Азия. Дамушы экономикалар. Аймақтық серіктестер. Экспорт географиясы кеңейіп, батыс нарықтары ауырлық орталығы болудан қалады. Бұл ажырасу емес. Бұл салмақтың қайта бөлінуі.
Мұны жиі саяси қадам деп қабылдайды. Шын мәнінде бұл ұзақ мерзімді экономикалық қайта құру. Қытай ондаған жыл бойы экспорт бір-екі нарыққа байланбайтын модельді қалыптастырды. Бұл процесс сауда соғыстарынан да, санкциялық риторикадан да бұрын басталған. Ол ішкі нарықтың өсуімен және экспорт себетінің күрделенуімен қатар жүрді. География өніммен бірге өзгерді.
2000-жылдардың ортасында Қытай экспортының негізгі бөлігі ЕО мен АҚШ-қа бағытталған еді. Бұл түсінікті болатын. Қытай әлемдік фабрика рөлін атқарды. Негізгі сұранысты дамыған экономикалар қалыптастырды. Содан бері әлемдік сауда құрылымы өзгерді. Қытай дәстүрлі серіктестерінен жылдамырақ өсті. Азия мен жаһандық Оңтүстік елдері импортты арттырды. Қытай компаниялары жаңа нарықтармен жұмыс істеуді үйренді. Экспорт барған сайын шоғырланбаған сипат ала бастады.
Маңыздысы — ЕО мен АҚШ үлесінің азаюы ол нарықтарға жеткізілімнің құлдырауымен қатар жүрген жоқ. Қытай батыс елдерімен әлі де белсенді сауда жасайды. Кейбір сегменттерде олар әлі де шешуші маңызға ие. Айырмашылық мынада: олар енді жалпы динамиканы анықтамайды. Бір нарықтан айырылу жүйелік тәуекел болудан қалды. Иллюзиясыз диверсификацияның мәні осы.
Иллюзиялар диверсификацияны жай ғана бағыт ауыстыру деп түсінген жерде пайда болады. Жаңа сатып алушылар табу. Жаңа маршрут ашу. Меморандумдарға қол қою. Қытай тәжірибесі мұның жеткіліксіз екенін көрсетеді. Экспорт географиясы тек өнім өзгергенде ғана өзгереді. Экспорт аз ғана тауарға сүйенсе, нарық та тар болады. Қытай географияны өнімді күрделендіру арқылы кеңейтті.
Экономика өскен сайын Қытай арзан жаппай тауар жеткізуші рөлінен алыстай бастады. Экспорт технологиялық тұрғыдан күрделене түсті. Әртүрлі болды. Бұл сұраныс құрылымы әртүрлі елдерге жол ашты. Бұрын Қытай саудасының орбитасына кірмеген экономикалар толыққанды серіктеске айналды. Диверсификация жоғарыдан емес, төменнен жүрді.
Тағы бір маңызды жайт — Қытай экспорты құрылымында ЕО мен АҚШ үлесі азайып жатқанда, керісінше батыс елдерінің Қытай нарығына тәуелділігі артты. Қытай тек жеткізуші емес, ірі сатып алушыға айналды. Өзара сауда жоғалған жоқ, бірақ баланс өзгерді. Қытай батыс сұранысына қатысты тәуелділігін азайтты, ал батыс компаниялары Қытай нарығына көбірек бағдарлана бастады.
Бұл өзгеріс экономикалық тұрақтылық үшін өте маңызды. Экспорт бірнеше нарыққа шоғырланса, кез келген саяси немесе циклдік соққы бүкіл жүйеге бірден әсер етеді. Ал нарық көп болса, экономикада маневр жасау мүмкіндігі пайда болады. Қытай дәл осы бағытта жүйелі түрде қозғалды. Кенет бұрылыстарсыз. Балама бағыттарды біртіндеп жинақтау арқылы.
Қазақстан үшін негізгі айырмашылық та осы жерде. Ел экспорты өнім жағынан да, география жағынан да тар. Диверсификация жасауға тырысқанда да фокус көбіне мазмұнға емес, бағытқа ауысады. Жаңа нарықтың өзі мақсат ретінде қарастырылады. Қытай тәжірибесі көрсеткендей, экспорттық база өзгермейінше бұл сирек нәтиже береді. Нарық бұйрықпен ашылмайды. Ол нақты өнімге қарай ашылады.
Тағы бір кең тараған иллюзия — диверсификация дәстүрлі серіктестерден бас тарту деп ойлау. Қытай ЕО мен АҚШ-тан бас тартқан жоқ. Ол тек оларды өсімнің жалғыз көзі ретінде қарауды доғарды. Бұл ұсақ көрінетін, бірақ принципті айырмашылық. Бір нарыққа тәуелді экономика әрдайым осал. Ал көп елмен сауда жасайтын экономикада таңдау бар.
Тәуелділікті азайту процесі ішкі экономиканың өзгеруімен қатар жүрді. Ішкі нарықтың өсуі экспортқа қысымды азайтты. Компаниялар сыртқы сұранысқа балама тапты. Бұл жаңа нарықтарға демпингсіз, асықпай шығуға мүмкіндік берді. Экспорт өмір сүру мәселесі болудан қалды. Ол стратегияға айналды.
Қазақстан үшін бұл өте сезімтал тақырып. Ішкі нарық әлсіз болған кезде экспорт жалғыз өсу жолы ретінде қабылданады. Бұл тәуелділікті күшейтеді. Кез келген сыртқы өзгеріс макрокөрсеткіштерге бірден әсер етеді. Қытай керісінше жүрді. Алдымен ішкі экономиканы нығайтты. Содан кейін экспортты кеңею құралы ретінде қолданды.
Қытай диверсификациясының тағы бір маңызды элементі — уақыт. Бұл процесс жылдарға созылды. ЕО мен АҚШ үлесі біртіндеп азайды. Экономика бейімделіп үлгерді. Компаниялар жаңа нарықтарды шоксыз тапты. Бұл әлеуметтік және қаржылық шығындарды төмендетті. Қазақстанда бұл процесс көбіне әкімшілік жолмен жеделдетіледі. Қытай экономикалық логикаға сүйенді.
Нәтиже тұрақты көрінеді. Қытай бүгінде жекелеген нарықтардың баяулауына азырақ тәуелді. Экспорт жүйесі таралған. Тәуекелдер бөлінген. Бұл экономиканы мүлде осалсыз етпейді, бірақ тербеліс амплитудасын азайтады. Үлкен өнеркәсіптік базасы бар ел үшін бұл өте маңызды.
Қазақстан үшін бұл модельдің қолданылуы экономиканың құрылымымен шектеледі. Шикізат экспорты өнім өзгермейінше географиялық тұрғыдан әртараптанбайды. Қытай тәжірибесі осы жерде ескерту сияқты. Экспорт себеті тар болса, жаңа нарық туралы әңгіме декларация күйінде қалады.
Диверсификация маршруттан емес, өндірістен басталады. Қытай жекелеген нарықтарға тәуелділікті сауданы үзбей-ақ азайтуға болатынын көрсетті. Бұл қадам емес, процесс. Саяси емес, экономикалық процесс. Сол себепті ол тұрақты шықты. Экспорт өсіп жатыр. География кеңейіп жатыр. Тәуелділік азайып жатыр. Қалғаны — интерпретация.
Ален Серік, порталының сарапшысы EconomyKZ.org


