EC[ON]OMY

Қытайдың экспорттық моделі: геосаясаттың әсері

Қытай экспорты өсуді жалғастырып отыр. Абсолютті көрсеткіштерде. Доллармен есептегенде. Физикалық көлемде де. Бірақ сонымен қатар оның ел экономикасындағы рөлі жыл сайын төмендеп келеді. Дәл осы факт сыртқы сауда туралы қалыптасқан әдеттегі логиканы бұзады. Экспорт ұлғаяды, ал оған тәуелділік азаяды. Шикізатқа сүйенген елдер үшін бұл дерлік парадокс сияқты естіледі. Ал Қытай үшін бұл бірнеше жылдан бері орныққан шындық.

Соңғы жиырма жылда Қытай экономикасы экспортқа сүйенген өндірістен күрделірек, ішкі тұрғыдан теңгерілген жүйеге өтті. 2000-жылдардың ортасында экспорт елдің ЖІӨ-нің үштен бірінен астамын құраған. Бұл шарықтау шегі болды. Содан бері экспорттың экономикадағы үлесі біртіндеп төмендеп, 2020-жылдардың басында бестен бірден де аз деңгейге түсті. Бірақ сыртқа жеткізілім азайған жоқ. Керісінше, өсті. Қытай әлемдегі ең ірі экспорттаушы болып қала берді. Тек экспорт енді бүкіл экономиканы айналдырып тұрған ось болудан қалды.

Бұл өте маңызды өзгеріс. Дәл осы себептен Қытай тәжірибесі Қазақстан үшін ерекше қызық. Себебі бізде экспорттың өсуі көбіне уязвимділіктің артуымен қатар жүреді. Валюта бағамы. Бюджет. Төлем балансы. Табыстар. Барлығы бір сыртқы контурға тәуелді бола бастайды. Қытайда бұл байланыс үзілді.

Қытай моделінде экспорттық тәуелділіктің төмендеуі тыйымдар немесе сыртқы нарықтардан күрт бас тарту арқылы болған жоқ. Сауда байланыстары бұзылған жоқ. Автаркияға бетбұрыс та жасалған жоқ. Экспорт жай ғана өсімнің жалғыз көзі болудан қалды. Экономика басқа тіректерге сүйене бастады. Ішкі нарыққа. Инвестицияларға. Өндірістік тізбектерге. Технологиялық күрделенуге.

Макроэкономика деңгейінде бұл қарапайым көрінеді. ЖІӨ экспортқа қарағанда жылдамырақ өседі. Ішкі сұраныс қарқын алады. Өндіріс пен инфрақұрылымға салынатын инвестициялар ұлғаяды. Экспорт валютаны әкелуді жалғастырады, бірақ бүкіл жүйеге шарт қоймайды. Ол баланстың әлсіз жері емес, оның бір бөлігіне айналады.

Қазақстан үшін мұнда маңыздысы ауқым емес, логика. Қытай экспорттан бас тартқан жоқ. Ол тәуелділіктен бас тартты. Бұл екеуі бір емес. Экспорт ішкі дамудың орнын алмастырмай, оның жалғасына айналды.

Қытай моделінің тағы бір маңызды элементі – жеткізілім географиясының өзгеруі. Қытай экспортындағы АҚШ пен Еуропалық одақтың үлесі айтарлықтай төмендеді. Бірақ бұл елдерге жеткізілім құлағандықтан емес. Көп жағдайда абсолютті көлемде олар тіпті өсті. Жай ғана басқа бағыттар есебінен жалпы экспорт тезірек ұлғайды. Азия. Дамушы нарықтар. Аймақтық тізбектер. Қытай екі сұраныс орталығына байланудан шықты.

Бұл өзгерісті жиі декуплинг деп атайды. Бірақ шын мәнінде бұл диверсификация. Қытай батыс нарықтарына қатысты салыстырмалы тәуелділікті азайтты, бірақ байланыстарды үзген жоқ. Экономика жекелеген серіктестердің саяси шешімдеріне азырақ сезімтал бола бастады. Тәуекелдер қайта бөлінді. Осалдық азайды.

Қазақстан үшін бұл тақырып ерекше ауыр. Себебі біздің экспорт құрылымы тек шикізаттық қана емес, географиялық тұрғыдан да тар. Бірнеше нарық. Бірнеше тауар позициясы. Кез келген құбылу бірден макрокөрсеткіштерге әсер етеді. Қытай керісінше бағытта жүрді. Ол нарықтар санын арттырды, бірақ мұны декларация арқылы емес, өнім арқылы жасады.

Қытай логикасында диверсификация әрқашан тауар құрылымын өзгертуден басталды. Ел біртіндеп қарапайым жинақтау мен арзан өндірістен алыстады. Экспорт күрделене түсті. Технологиялық тұрғыдан жоғарылады. Капитал сыйымдылығы артты. Бұл жаңа нарықтарға демпингсіз әрі саяси жеңілдіктерсіз шығуға мүмкіндік берді. Өнімнің өзі есікті ашты.

Қазақстанда диверсификация туралы әңгіме көбіне географиядан басталады. Жаңа бағыттар. Жаңа маршруттар. Жаңа логистикалық дәліздер. Бірақ өнім өзгермейінше бұл сирек нәтиже береді. Қытай тәжірибесі мұны анық көрсетеді. Күрделі тауарлар экспорты оңайырақ әртараптанады. Ал шикізат экспорты әрдайым байлаулы күйде қалады.

Қытай моделінің тағы бір түйінді қыры – экономиканың сыртқы шоктарға сезімталдығын төмендету. Экспорт ЖІӨ-нің үштен бірін құраса, сұраныстың кез келген төмендеуі бірден өсімге, бюджетке және жұмыспен қамтуға соққы береді. Үлес төмен болғанда экономикада амортизатор пайда болады. Ішкі нарық соққының бір бөлігін өзіне алады. Инвестициялар циклді жұмсартады. Қытай осы эффектіге саналы түрде ұмтылды.

Қазақстан үшін бұл сыртқы турбуленттіліктер аясында өте өзекті. Бағалар. Санкциялар. Сауда соғыстары. Геосаясат. Әрбір осындай эпизод көрсеткіштерге бірден әсер етеді. Қытайда сыртқы фактор шешуші болудан қалды.

Маңыздысы – экспорттық тәуелділіктің азаюы Қытайдың әлемдік саудадағы рөлінің әлсіреуін білдірген жоқ. Керісінше, ел өз позициясын нығайтты. Ол тек жеткізуші емес, ірі тұтынушыға да айналды. Батыс экономикалары Қытай сұранысына барған сайын тәуелді бола түсті. Осында асимметрия жатыр. Қытай АҚШ пен ЕО-ға экспортқа тәуелділігін азайтты, ал олар Қытай нарығына қолжетімділікке көбірек тәуелді болды.

Бұл нәзік, бірақ принципті айырмашылық. Қазіргі саудада экономикалық күш тек қанша сатқаныңмен емес, сенен қанша сатып алатынымен де өлшенеді. Қытай осы екі элементті біріктіре алды. Қазақстан әзірге жоқ.

Ішкі экономиканың қайта құрылуы да ерекше назар аударарлық. Қытай ішкі нарықты кеңейтуге ставка жасады. Ұран ретінде емес, стратегия ретінде. Табыс өсті. Урбанизация жүрді. Инфрақұрылым дамыды. Ел ішіндегі өндірістік тізбектер қалыптасты. Мұның бәрі сыртқы салқындау кезеңдерінде де өсімді ұстап тұрған тұрақты сұраныс жасады.

Экспорттық модель үшін бұл шешуші. Ішкі нарық екінші рөлден шығып, базаға айналады. Экспорт соның үстіне құрылады. Бұл тәуекелдерді азайтады. Тұрақтылықты арттырады. Өсімді аз серпінді етеді.

Қазақстанда керісінше көрініс бар. Ішкі нарық табыс жағынан әлсіз. Өндіріс көбіне шикізат экспортына немесе ауқымы жоқ импортты алмастыруға бағытталған. Экспорт ішкі дамудың нәтижесі емес, оның орнын басатын құрал ретінде пайдаланылады. Қытай басқа жолды таңдады. Дәл осының арқасында ол экспорттық позициясын жоғалтпай-ақ тәуелділікті азайта алды.

Тағы бір маңызды қыр – динамика, яғни процесс. Қытай экспорт үлесін күрт төмендетуді мақсат етпеді. Бұл жылдарға созылған жол болды. Экономика біртіндеп бейімделді. Құрылым қадам-қадаммен өзгерді. Бұл шығындар мен әлеуметтік тәуекелдерді азайтты. Қазақстан үшін де бұл сабақ маңызды. Кенет бұрылыстар сирек жұмыс істейді. Ал жүйелілік көбіне нәтиже береді.

Нәтижесінде Қытайдың экспорттық моделі бүгін парадоксты түрде тұрақты көрінеді. Экспорт өсіп жатыр. Бірақ ол енді экономиканы басқармайды. Ол соның ішіне кіріктірілген. Тәуелділік төмендеді. Осалдық азайды. Маневр мүмкіндігі артты.

Қазақстан үшін бұл көшіруге дайын рецепт емес. Ауқым да, ресурстар да бөлек. Бірақ логика қолдануға болады. Экспорт дамудың орнын алмастырмауы керек. Ол дамуды күшейтуі тиіс. Тәуелділікті азайту сыртқы нарықтардан бас тартудан емес, ішкі экономиканың өсуінен басталады. Өнімнің күрделенуінен. Өсім базасының кеңеюінен.

Қытай экспорттық держава бола тұра, экспортқа азырақ тәуелді болуға болатынын көрсетті. Негізгі сабақ та осы. Қазір дәл осы тұжырым геосаясат, блоктар мен бұрылыстар туралы барлық пікірталастардан маңыздырақ.

Руслан Сұлтанов, экономист, Tengenomika Telegram-арнасының авторы,
«ФармМедИндустрия Казахстана» қауымдастығының президенті,
арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top