Бірінші бөлімде біз құрылыс саласындағы басты мәселені анықтадық: басқару жүйесі негізінен құрылыс-монтаж жұмыстары кезеңіне шоғырланған. Ал негізгі шешімдер одан әлдеқайда ертерек қабылданады.
Осыдан заңды сұрақ туады: «Құрылыс алаңына шыққанға дейін нақты не болады?». Ашық ақпаратқа қарасақ, жоба жарияланған сәттен бастап-ақ «іске дайын» сияқты көрінеді. Маршрут анықталған, мерзімдер айтылған, ұйымдастыру жұмыстары басталған.
Жақында Алматыда LRT құрылысының басталатыны хабарланды. Маршрут жарияланды, мерзімдер көрсетілді, мемлекет мұқтажы үшін алынатын жер телімдерінің тізімі де шықты. Сырттай қарағанда бәрі дайын жүйе секілді әсер қалдырады.
Бірақ шын мәнінде осы кезеңнің өзінде жобаның тұрақтылығы әлсіреп үлгеруі мүмкін.
Жерін мемлекет алатын немесе құрылысқа жақын тұратын тұрғындар алаңдай бастайды. Әуелде бұл тек іштей күмән ретінде көрінеді: бәрі қалай өтеді, қолайсыздық қанша уақытқа созылады деген сұрақтар туындайды. Біраз уақыттан кейін бұл «үнсіз мазасыздық» ашық қарсылыққа айналады. Сырттай қарағанда тұрғындар жобаның өзіне қарсы сияқты әсер қалыптасады. Шын мәнінде мәселе басқада.
Негізгі алшақтықтар дәл осы инициация және жобалау алдындағы кезеңде қалыптасады.
GAP талдау тұрғысынан алғашқы ірі үзіліс шешім қабылдау логикасының өзінен басталады. Жоба іске дайын сияқты көрінеді. Бірақ негізгі шешімдердің бір бөлігі әлі қабылданбаған немесе формалды түрде ғана бекітілген болады.
Егер жобалау алдындағы кезеңге жай рәсім емес, шешім қабылдау кезеңі ретінде қарасақ, мәселе әлдеқайда терең екені байқалады. Мұнда жай ғана «бірнәрсе толық жасалмай қалған» жоқ. Мұнда жүйе мағыналарды алмастыра бастайды.
Барлығы ең қарапайым сұрақтан басталады: «Бұл жобаны шынымен жүзеге асыруға бола ма?». Дұрыс тәсілде осы кезеңде тек экономикалық модель емес, барлық шектеулер тексеріледі: техникалық, құқықтық, инфрақұрылымдық. Ал практикада талдау көбіне басқа сұраққа жауап іздейді: жобаны «өткізуге» бола ма? Қолдау бар ма, ресурс табыла ма, қаржы тартуға мүмкіндік жеткілікті ме?
Бұл екі тәсілдің айырмасы өте маңызды. Бірінші жағдайда жоба не мақұлданады, не тоқтатылады. Екінші жағдайда шешім әлдеқашан қабылданып қойған, енді соған дәлел ізделеді. Акцент жобаның қаншалықты қажет екеніне емес, оның «тиімді» болып көрінуіне жасалады.
Сөйтіп техникалық-экономикалық негіздеме таңдау құралы болудың орнына, сендіру құралына айналады. Оның мақсаты «жобаны іске асыру керек пе?» деген сұраққа жауап беру емес, «жоба тиімді» екенін көрсетуге көшеді. Қағаз жүзінде «тұрақты» жоба қалыптасып жатқандай көрінеді. Бірақ іс жүзінде оның негізгі параметрлері әлі анықталмаған болады. Осы сәттен бастап белгісіздік жинала береді.
Бастапқы құжаттар шешім қабылдау процесімен қатар рәсімделеді. Жер мәселелері әлі қаралып жатады, шектеулер жұмыс барысында анықталады, кей талаптар «кейінге» шегеріледі.
Жобалаудың негізі болуы тиіс техникалық шарттар кейде жобалау басталып кеткеннен кейін ғана келеді. Сол кезде қуат жеткіліксіз екені, қосылу нүктелері тым алыс орналасқаны немесе инфрақұрылым тарту құны жобаның экономикасын толық өзгертіп жіберетіні анықталады.
Осы жерде маңызды, бірақ көбіне байқалмайтын өзгеріс болады. Жоба бірізді дамуын тоқтатады. Ол «өзін өзі қуып жетуге» көшеді. Негізі жоба талаптарын бекітуі тиіс концепция мұндай жағдайда тұрақты бола алмайды. Нәтижеге қойылатын талаптар жалпылама сипатта беріледі, кейде тіпті ауызша ғана айтылады. Қатысушылардың күткен нәтижелері бір-бірімен үйлеспейді.
Соның салдарынан жобалау нақты жоспарды іске асыру процесінен тұрақты түрде «нақтылап отыру» режиміне өтеді. Әр жаңа шектеу, әр жаңа нақтылау жобаны қайтадан артқа тартады. Болашақтағы өзгерістердің негізі дәл осы жерде қаланады.
Егер бұған қоса нақты келісімшарт стратегиясы болмаса, тәуекелдерді бөлу жүйесі түсініксіз болса, орындаушыларды іріктеу критерийлері айқындалмаса, жоба біртіндеп мердігерлерге тәуелді бола бастайды.
Басқару сапасы құрылыс басталмай тұрып-ақ әлсірейді. Формалды түрде бәрі дұрыс сияқты көрінеді: ТЭН бар, бастапқы-рұқсат құжаттарының бір бөлігі дайын, ортақ концепция бар, жауаптылар бекітілген.
Бірақ іс жүзінде жоба іске асырылу мүмкіндігі тұрғысынан толық тексерілмеген. Бастапқы деректер тұрақсыз. Барлық мәселе келісілмеген. Талаптар нақты рәсімделмеген. Басқару көбіне интуитивті деңгейде жүреді.
Негізгі алшақтық дәл осы. Жоба дайын емес. Бірақ дайын сияқты көрінеді. Осы иллюзиядан кейін қателіктер жобаның құнын өсіре бастайды. Бұл — қайтару қиын кезең. Себебі ары қарай шешімдер талқыланбайды, олар бұрын қолдан жасалған мәселелердің ішінде іске асырылады.
Егер осы кезеңдегі қайшылықтар жойылмаса, олар жоғалып кетпейді. Олар жобалау кезеңіне өзгеріс ретінде өтеді. Кейін құрылыс алаңына қайта жасау, түзету және қосымша жұмыс ретінде келеді.
Құрылыс-монтаж жұмыстарына дейін жеткен кез келген ірі өзгеріс шығынды бірнеше есе арттырады. Идея деңгейінде оңай түзетілуі мүмкін мәселе құрылыс алаңында қосымша жұмысқа, мерзімнің созылуына және қақтығыстарға айналады.
Жобалау алдындағы кезеңде «уақыт үнемдеуге» тырысу көбіне кері нәтиже береді. Жоба баяулайды, қымбаттайды және басқаруға қиын бола бастайды. Сондықтан құрылыс жобаның басталуы емес. Құрылыс — жобаның қымбаттай бастайтын кезеңі. Бұл кезеңде бұрын қабылданған шешімдердің сапасы көрінеді.
Келесі бөлімде тұрақтылығын жоғалтып үлгерген жобаны құрылыс кезеңінде «бақылауға алуға» тырысқанда не болатынын талдаймыз.
Светлана Нуртазина, инженер-құрылысшы, т.ғ.к., сертификатталған жобалық менеджер, арнайы www.economyKZ.org үшін
