Қостанай облысы – Қазақстанның солтүстік-батысында орналасқан, ауыл шаруашылығы мен кен өндіру өнеркәсібіне сүйенетін өңір. Бірақ оның экономикасы тұрақты емес: облыс табысының 63,9%-ы республикалық бюджеттен бөлінетін трансферттерден құралады. Егер бұл қаржыландыру азайса, өңір күрделі қаржылық қиындықтарға тап болады.
Халық саны: қала мен ауыл арасындағы айырмашылық
Облыста 829 984 адам тұрады, олардың 62,37%-ы қалаларда, 37,63%-ы ауылдық жерлерде шоғырланған. Халық тең таралмаған: өңірдегі екі негізгі өнеркәсіптік қала халқының көп бөлігін тартып отыр, ал ауылдық аймақтар күн санап босап барады.
Халқы ең көп 5 аудан:
• Қостанай – 268 164 адам
• Рудный – 123 536 адам
• Қостанай ауданы – 73 405 адам
• Жітіқара ауданы – 42 086 адам
• Арқалық – 38 008 адам
Халқы ең аз 5 аудан:
• Наурызым ауданы – 8 877 адам
• Жангелдин ауданы – 10 561 адам
• Қамысты ауданы – 10 585 адам
• Алтынсарин ауданы – 12 320 адам
• Амангелді ауданы – 13 270 адам
Ауылдық жерлердегі халық саны азайып, экономикалық белсенділік төмендеп барады. Егер бұл үрдіс жалғаса берсе, кейбір аудандар мүлде қаңырап қалуы мүмкін.
Табыстар: бюджеттен қаржыландырылатын аймақ па, әлде өзін-өзі асырай алатын өңір ме?
Облыстың жалпы табысы 628,6 млрд теңгені құрайды, бірақ оның 63,9%-ы республикалық бюджеттен берілетін трансферттер. Бұл өңірде бизнес әлсіз дамығанын көрсетеді, ал мемлекеттік қолдау болмаса, кейбір аудандар күн көруі қиындайды.
Табысы ең жоғары 5 аудан:
• Қостанай – 83,5 млрд теңге
• Рудный – 36,1 млрд теңге
• Қостанай ауданы – 9,7 млрд теңге
• Лисаковск – 6,3 млрд теңге
• Жітіқара ауданы – 5,7 млрд теңге
Табысы ең төмен 5 аудан:
• Наурызым ауданы – 0,77 млрд теңге
• Жангелдин ауданы – 0,92 млрд теңге
• Амангелді ауданы – 0,99 млрд теңге
• Алтынсарин ауданы – 1,6 млрд теңге
• Ұзынкөл ауданы – 1,68 млрд теңге
Экономикалық теңсіздік айқын көрініп тұр: өнеркәсіптік қалалар өзін-өзі асырай алады, бірақ бүкіл облыс әлі де бюджеттен бөлінетін қаржыға тәуелді.
Салықтар: бизнестің әлсіздігі бюджетке салмақ түсіреді
Облыстағы салық түсімдерінің құрылымы кәсіпкерліктің дамымағанын көрсетеді. Корпоративтік табыс салығы – 18,2%, ал жеке табыс салығы – 38,7%. Бұл салық ауыртпалығы халықтың мойнында екенін дәлелдейді.
Жан басына шаққандағы салық түсімі ең жоғары 5 аудан:
• Рудный – 285 мың теңге
• Қостанай – 277 мың теңге
• Лисаковск – 179 мың теңге
• Бейімбет Майлин ауданы – 176 мың теңге
• Қамысты ауданы – 168 мың теңге
Салық түсімі ең төмен 5 аудан:
• Амангелді ауданы – 73 мың теңге
• Әулиекөл ауданы – 81 мың теңге
• Наурызым ауданы – 84 мың теңге
• Жангелдин ауданы – 84,9 мың теңге
• Меңдіқара ауданы – 89 мың теңге
Кәсіпкерлік әлсіз, ал халықтың мойнындағы салық жүктемесі жоғары. Егер тұрғындардың табысы төмендесе, өңірдің қаржылық тұрақтылығы одан сайын нашарлайды.
Шығындар: бюджет қаржысы қаншалықты тиімді бөлініп жатыр?
Облыстың жалпы бюджеті 628,6 млрд теңге. Оның 35,5%-ы білімге жұмсалады, ал денсаулық сақтау саласына бар болғаны 2,2% бөлінген. Бұл өңірлік даму стратегиясының дұрыс еместігін көрсетеді.
Мемлекеттік қызметтерге ең көп қаржы бөлінген 5 аудан:
• Қостанай – 6,4 млрд теңге
• Арқалық – 6,04 млрд теңге
• Амангелді ауданы – 3,7 млрд теңге
• Қостанай ауданы – 2,6 млрд теңге
• Қарасу ауданы – 1,78 млрд теңге
Мемлекеттік қызметтерге ең аз қаржы бөлінген 5 аудан:
• Алтынсарин ауданы – 0,67 млрд теңге
• Лисаковск – 0,70 млрд теңге
• Наурызым ауданы – 0,71 млрд теңге
• Ұзынкөл ауданы – 0,78 млрд теңге
• Қамысты ауданы – 0,78 млрд теңге
Әлеуметтік шығындар да біркелкі бөлінбеген. Ең үлкен қаржылық қолдау қала тұрғындарына көрсетілсе, ауылдық аймақтарға тым аз қаражат бөлінген.
Әлеуметтік шығындары ең жоғары 5 аудан:
• Қостанай – 4,78 млрд теңге
• Рудный – 2,29 млрд теңге
• Арқалық – 1,35 млрд теңге
• Қостанай ауданы – 826 млн теңге
• Жітіқара ауданы – 780 млн теңге
Әлеуметтік шығындары ең төмен 5 аудан:
• Қамысты ауданы – 115 млн теңге
• Наурызым ауданы – 144 млн теңге
• Жангелдин ауданы – 145 млн теңге
• Алтынсарин ауданы – 181 млн теңге
• Ұзынкөл ауданы – 187 млн теңге
Бюджетті бөлу кезінде теңгерімсіздік айқын көрінеді.
Қостанай облысы – экономикалық тұрғыдан әлсіз өңірлердің бірі. Ол қазір бюджеттен бөлінетін қаржыға тәуелді, ал өзінің қаржылық дербестігі жоқтың қасы.
Негізгі мәселелер:
1. Жалпы табыстың 63,9%-ы трансферттерден тұрады, бұл өңірдің қаржылық тәуелділігін күшейтеді.
2. Бизнестің әлсіздігі: салықтың негізгі жүктемесі халыққа түсіп отыр, ал кәсіпорындар аз салық төлейді.
3. Аймақтар арасындағы теңсіздік: ірі қалалар дами берсе, ауылдар қаңырап босап жатыр.
4. Бюджеттік басымдықтар дұрыс бөлінбеген: денсаулық сақтау мен әлеуметтік көмекке аз қаражат бөлінуде.
Не істеу керек?
• Кәсіпкерлікке қолдау көрсетіп, өңірдің қаржылық тәуелсіздігін арттыру.
• Салықтық жүйені қайта қарап, бизнестің үлесін көбейту.
• Ауылдық аймақтарға инвестиция тартып, экономикалық белсенділікті дамыту.
Егер өңірдің даму стратегиясы өзгермесе, Қостанай облысы ұзақ жылдар бойы бюджетке тәуелді болып қала бермек.
