Қазақстанның сыртқы экономикалық саясатындағы теңгерім

Қазақстанның екі ірі держава — Ресей мен Қытайдың ортасында орналасуы елдің сыртқы экономикалық саясатына ерекше сипат береді. Бұл ерекшелікті жақын және алыс елдермен сауда қатынастарын дамытуда және оларды әртараптандыруда міндетті түрде ескеру қажет.

Көрші елдермен күш теңгерімінің айқын еместігі белгілі. Ресей мен Қытайдың әскери, экономикалық және адами әлеуеті Қазақстанмен салыстырғанда бірнеше есе жоғары. Осындай теңсіздік кез келген тым жоғары тәуелділікті елдің егемендігі мен экономикалық дербестігі үшін қауіпке айналдырады. 04.11.2024 ж. жарияланған «Билік балансы: жаңа форматты іздеу» атты мақалада бұл жағдай тараптардың нақты мүмкіндіктері арқылы сипатталған.

Қазіргі жағдайдың парадоксы — географиялық жақындық сауданы дамытуға ықпал етуі тиіс болса да, іс жүзінде елдің осал тұсына айналып отыр. Көршілерге шамадан тыс интеграция сыртқы саясаттағы маневр жасау мүмкіндігін тарылтады және экономикалық қысым тәуекелдерін күшейтеді.

Әдеттегі әртараптандыру логикасы тәуелділікті түрлі елдер арасында тең бөлуге бағытталған. Алайда Қазақстан үшін басқаша тәсіл — «кері әртараптандыру» немесе географиялық алыстық қағидаты бойынша әртараптандыру тиімдірек көрінеді.

Яғни, белгілі бір елге деген тәуелділіктің рұқсат етілген деңгейі оның Қазақстанға саяси қысым көрсету мүмкіндігіне кері пропорционалды болуы тиіс. Бұл мүмкіндік географиялық жақындыққа, әскери қуатқа және экономикалық артықшылыққа тікелей байланысты.

ЕО, Түркия, Парсы шығанағы елдері, Оңтүстік-Шығыс Азия, АҚШ секілді алыс мемлекеттермен кей секторларда жоғарырақ тәуелділікке жол беруге болады. Себебі олардың қашықтығы мен құрлық шекарасының болмауы тікелей қысым жасау мүмкіндігін шектейді. Сонымен қатар, мұндай бірнеше серіктестің болуы маневр жасауға мүмкіндік береді.

Ресей және Қытай сияқты негізгі көршілерге тәуелділік барынша әртараптандырылуы керек. Бірде-бір стратегиялық маңызды сала тек бір көршіге байланбауы тиіс. Сауда қанша маңызды болса да, оның құрылымы экономикалық байланыстарды қысым құралы ретінде қолдануға жол бермейтіндей болуы қажет.

Бұдан бөлек, керісінше бағыт та маңызды — яғни, басқа елдердің Қазақстанға тәуелділігін арттыру.

Ресей мен Қытай Қазақстанның тұрақтылығы мен дамуына мүдделі болуы тиіс. Бұл олардың Қазақстан транзиттік дәліздеріне, ресурстарына, нарығына тәуелділігін күшейту арқылы іске асады. Көршілердің транзитке қызығушылығы неғұрлым жоғары болса, ықтимал теріс әрекеттердің ықтималдығы соғұрлым төмен болады. Сондықтан транзиттік әлеуетті дамыту тек экономикалық емес, ұлттық қауіпсіздіктің негізгі элементі болып табылады.

Алыс мемлекеттермен байланыстар еркін және құрылымсыз бола алады. Олардың Қазақстанға тәуелділігі ұлттық қауіпсіздікке қатты әсер етпейді, бірақ экономикалық тұрғыда пайдалы болуы мүмкін.

Мұндай стратегиялық тәсілдер сыртқы экономикалық саясаттың басымдықтарын анықтайтын құжаттарда бекітілуі тиіс. Бәлкім, мұндай элементтер қазірдің өзінде дипломатиялық тәжірибеде қолданылып жатқан болар. Алайда басты көрсеткіш — нақты сыртқы сауда құрылымы.

Сауда құрылымы осал тұстарды анықтау үшін үнемі талдануы тиіс. Егер белгілі бір көршінің үлесі қандай да бір стратегиялық өнім импортының тым үлкен бөлігін қамтыса, бұл балама жеткізушілерді іздеу механизмін іске қосуы тиіс. Тіпті бұл қысқа мерзімде қымбатқа түскен күннің өзінде. Себебі ұзақ мерзімді тұрақтылық — әлдеқайда қымбат.

Әрине, мұндай стратегияны жүзеге асыруда қиындықтар болады. Экономикалық тұрғыдан алғанда көршілермен тығыз байланыстар тиімді әрі арзан. Сол себепті бұл табиғи үрдіске қарсы әрекет ету үшін мемлекеттік деңгейде саналы күш пен ұзақмерзімді мақсаттарға дайындық керек.

Бұл саясаттың тиімділігі құжаттармен емес, нақты сауда статистикасымен, балама маршруттардың дамуымен, экономиканың сыртқы шоктарға төзімділігімен және сыртқы ықпалдан қорғалушылық деңгейімен өлшенеді.