EC[ON]OMY

Қазақстанның квазимемлекеттік секторы: қаржылық динамика мен тенденциялар

Қазақстанның квазимемлекеттік секторы – елдің экономикалық өсуін қолдайтын маңызды құрал. Мемлекеттік ұйымдар экономикадағы түрлі салаларда белсенді жұмыс істеп, мемлекеттік тапсырмаларды орындайды. Алайда, олардың қаржылық тұрақтылығы көптеген сұрақтар тудырады. Соңғы үш жылдағы есептерді талдау, атап айтқанда 2023 жылғы ұлттық есеп (31 қазан 2024 жылғы №909 Үкімет қаулысына сәйкес), мемлекеттік активтер мен квазимемлекеттік секторды басқарудағы жетістіктер мен мәселелерді көрсетеді. 2021-2023 жылдардағы осы ұйымдардың қаржылық көрсеткіштері олардың кірісі, шығыны және таза пайдасының динамикасын толық ашады. Осы деректерге сүйене отырып, квазимемлекеттік сектор пайда мен шығын арасындағы күрес алаңына айналғаны байқалады.

Республикалық меншіктегі квазимемлекеттік сектор субъектілері салыстырмалы түрде тұрақты пайда өсімін көрсетті. 2021 жылы 189 ұйым таза пайдамен аяқтады. Олардың жалпы пайдасы 1,8 трлн теңгені құрады. 2022 жылы пайдаға шыққан ұйымдар саны 190-ға жетті. Пайда мөлшері де 2,4 трлн теңгеге өсті. 2023 жылы таза пайда 2,9 трлн теңгеге жетті, дегенмен пайдалы ұйымдар саны 167-ге дейін азайды. Бұл динамика ірі ұйымдардың кірісінің артуын көрсетеді, ал кішірек ұйымдар қиындықтарға тап болған болуы мүмкін. Пайда мөлшерінің айтарлықтай өсуі активтерді басқаруды жақсартуға бағытталғанын көрсетеді.

Дегенмен, республикалық меншіктегі барлық ұйымдар оң нәтижелер көрсете алмады. 2021 жылы 47 ұйым жылды 76,2 млрд теңге шығынмен аяқтады. 2022 жылы шығынды ұйымдар саны 54-ке жетіп, олардың жалпы шығыны 90,9 млрд теңгені құрады. 2023 жылы маңызды өзгеріс болды. Шығынды ұйымдар саны 26-ға дейін азайып, олардың шығыны 38 млрд теңгеге төмендеді. Бұл тренд республикалық сектордың шығынды жобаларды азайтуға және қаржылық тиімділікті арттыруға бағытталғанын көрсетеді.

Коммуналдық меншік, республикалық меншікке қарағанда, тұрақсыз қаржылық нәтижелерді көрсетеді. 2021 жылы 341 ұйым 44,1 млрд теңге пайда тапты. Алайда, 2022 жылы бұл пайда 27,4 млрд теңгеге дейін төмендеді. 2023 жылы жағдай қайта өзгеріп, пайда 52,9 млрд теңгеге жетті, бірақ пайдалы ұйымдар саны 290-ға дейін қысқарды. Бұл тұрақсыздық коммуналдық меншік секторындағы қаржылық нәтижелердің тұрақтылығы аз екенін көрсетеді, бұл жергілікті экономикалық жағдайларға және аймақтық деңгейдегі басқару шешімдеріне тәуелділіктің жоғары болуына байланысты болуы мүмкін.

Сонымен қатар, коммуналдық ұйымдар арасындағы шығындар әлі де жоғары болып отыр. 2021 жылы 62 ұйым 78,1 млрд теңге шығынға ұшырады. 2022 жылы шығынды ұйымдар саны 126-ға жетіп, олардың жалпы шығыны 2,6 трлн теңгеге дейін өсті. 2023 жылы шығындар 107,6 млрд теңгеге дейін төмендеді, ал шығынды ұйымдар саны 92-ге азайды. Бұл көрсеткіштер кіріс пен шығындардағы айтарлықтай ауытқуларды көрсетіп, аймақтық басқаруда қаржылық бақылауды күшейту қажеттілігін айғақтайды.

Квазимемлекеттік сектор субъектілерінің кірісінің үлкен бөлігі мемлекеттік тапсырманы орындаудан түседі. 2021 жылы республикалық ұйымдардың мемлекеттік тапсырмадан түскен кірісі 230,2 млрд теңгені құрады. 2022 жылы бұл көрсеткіш 263,7 млрд теңгеге дейін өсті, ал 2023 жылы 436,5 млрд теңгеге жетті. Бұл өсіп келе жатқан үрдіс республикалық квазимемлекеттік сектордың кіріс құрылымында мемлекеттік тапсырманың маңыздылығын көрсетеді, бұл жобалардың кеңеюімен және әлеуметтік маңызы бар мақсаттарға қаржыландыру көлемінің артуымен байланысты болуы мүмкін.

Коммуналдық меншікке тиесілі ұйымдар да мемлекеттік тапсырманы орындаудан айтарлықтай кіріс алады, бірақ олардың көрсеткіштері тұрақты емес. 2021 жылы коммуналдық ұйымдар осы бағытта 128,5 млрд теңге тапты. 2022 жылы олардың кірісі 63,1 млрд теңгеге дейін төмендеді, бірақ 2023 жылы күрт өсіп, 666,1 млрд теңгені құрады. Бұл тұрақсыздық мемлекеттік қызметтерге деген қажеттіліктің өзгеруі немесе муниципалдық қажеттіліктерге бөлінген қаражаттың қайта қаралуы туралы сигнал беруі мүмкін.

Республикалық квазимемлекеттік ұйымдардың қаржылық көрсеткіштері соңғы үш жылда тұрақты кіріс өсімін көрсетеді. 2021 жылы олардың кірісі 16,0 трлн теңгені құрады, бұл жоспарланған 12,7 трлн теңгеден асып түсті. 2022 жылы кіріс 20,9 трлн теңгеге дейін өсті, бұл да жоспарланған 19,5 трлн теңгеден жоғары болды. 2023 жылы кірістер 22,2 трлн теңгені құрады, жоспарланған 22,0 трлн теңгеден аздап асып түсті. Бұл нәтижелер бюджетті орындаудың тиімділігін көрсетіп, активтерді басқаруды жақсартуды айғақтайды.

Республикалық ұйымдардың шығындары да кіріске параллель ұлғайып отырды, алайда айтарлықтай басқарылды. 2021 жылы шығындар 13,9 трлн теңгені құрады, бұл жоспарланған 11,9 трлн теңгеден жоғары болды. 2022 жылы шығындар 17,9 трлн теңгеге дейін жетті, бұл жоспарланған 17,5 трлн теңгеден аздап төмен. 2023 жылы шығындар 19,3 трлн теңгені құрап, жоспарланған мөлшерде қалды. Бұл көрсеткіштер шығындарды бақылауға ерекше назар аударылатынын көрсетеді.

Коммуналдық ұйымдардың кіріс пен шығындарының көрсеткіштері тұрақсыздықпен ерекшеленеді. 2021 жылы олардың кірісі 979,7 млрд теңгені құрады, бұл 867,2 млрд теңге жоспардан асып түсті. 2022 жылы кірістер 779,6 млрд теңгеге дейін төмендеді, бірақ жоспарланған 730,8 млрд теңгеден жоғары болды. 2023 жылы коммуналдық сектордың кірісі 4,2 трлн теңгеге дейін күрт өсіп, жоспарланған 4,0 трлн теңгеден айтарлықтай асты. Бұл кірістің артуы жергілікті қызметтердің көбеюімен немесе муниципалдық келісімшарттардың құнының өсуімен байланысты болуы мүмкін.

Коммуналдық ұйымдардың шығындары да ауытқып тұрды. 2021 жылы шығындар 932,0 млрд теңгені құрап, 837,4 млрд теңге жоспардан асты. 2022 жылы шығындар 746,4 млрд теңгеге дейін төмендеді, жоспарланған көрсеткіштен төмен болды. 2023 жылы шығындар 4,2 трлн теңгеге жетіп, жоспарланған 3,9 трлн теңгеден асып түсті. Бұл деректер коммуналдық сектордағы қаржылық көрсеткіштердің тұрақсыздығын көрсетіп, бюджеттеуді қатаң бақылаудың қажеттігін көрсетеді.

Квазимемлекеттік сектордағы пайда мен шығын ұйымдық-құқықтық формаға байланысты әртүрлі бөлінеді. 2023 жылы республикалық ұйымдар арасындағы акционерлік қоғамдар ең көп пайда тапты — 2,7 трлн теңге. Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер (ЖШС) 18,2 млрд теңге пайда көрсетті, ал республикалық мемлекеттік кәсіпорындар 129,1 млрд теңге тапты. Бұл акционерлік қоғамдардың республикалық сектордағы қаржылық нәтижелерде жетекші рөл атқаратынын көрсетеді.

Коммуналдық ұйымдар республикалықтарға қарағанда аз пайда көрсетті. 2023 жылы коммуналдық сектордағы акционерлік қоғамдар 17,2 млрд теңге, ЖШС — 5,1 млрд теңге, ал коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындар 30,6 млрд теңге тапты. Бұл деректер коммуналдық меншіктің қаржылық тұрақтылығының төмендігін және сектордың жалпы кірісіндегі үлесінің аз екенін көрсетеді.

Жалпы оң нәтижелерге қарамастан, бірқатар ұйымдар шығынды болып қалуда. 2023 жылы республикалық СКС ішінде 15 акционерлік қоғам 34,5 млрд теңге шығынға ұшырады, ал ЖШС 2,4 млрд теңге жоғалтты. Коммуналдық секторда да шығындар болды: акционерлік қоғамдар 15,0 млрд теңге, ЖШС — 66,5 млрд теңге, коммуналдық кәсіпорындар — 26,1 млрд теңге жоғалтты. Бұл көрсеткіштер жалпы жақсартуларға қарамастан, көптеген құрылымдардың қаржылық қиындықтарға тап болуын және басқаруды жақсарту қажеттігін көрсетеді.

 
Дайындаған: Ален Серік, Economy KZ порталының сарапшысы

Scroll to Top