Көпшілік Қазақстанның тарихын тек көшпелі мәдениетпен байланыстырады. Алайда, археологиялық деректер бұл пікірді жоққа шығарады. Біздің жеріміз арқылы Ұлы Жібек жолы өтіп, оның бойында сауда, әкімшілік және мәдени орталықтар болған көптеген қалалар бой көтерген. Ғалымдар Қазақстан аумағында шамамен 40-қа жуық ежелгі қаланың болғанын айтады. Олардың қатарында Отырар, Тараз, Сауран, Испиджаб, Талғар, Бозоқ, Сығанақ, Женд, Күйрықтөбе, Құлан, Баба-Ата, Қараспан, Суяб және басқа да елді мекендер бар. Бірақ бұл қалалардың бірыңғай тізімі жоқ, себебі олардың атаулары өзгеріп отырған, кейбіреулері жойылып кеткен, ал зерттеушілер әртүрлі критерийлер бойынша жіктейді.
Бүгінде көп адам Қазақстанда мұндай тарихи мұраның бар екенін біле бермейді. Ал шын мәнінде, біздің ежелгі қалаларымыз Орта Азияның атақты шаһарларымен деңгейлес болған. Бұл – жай ғана археологиялық олжа емес, ғасырлар бойы дамыған сауда мен мәдениеттің дәлелі.
Ежелгі қалалар неге жойылып кетті?
Орта ғасырларда Қазақстанда көптеген қалалар болғанына қарамастан, олардың аз бөлігі ғана бүгінге дейін жетті. Негізгі себептері:
1. Моңғол шапқыншылығы (XIII ғасыр) – Шыңғысхан әскерінің жорығы көптеген қалаларды, соның ішінде Отырарды қиратып кетті.
2. Сауда жолдарының өзгеруі – XV-XVI ғасырларда теңіз саудасы дами бастаған соң, Ұлы Жібек жолының маңызы әлсіреді.
3. Климаттың өзгеруі – Кейбір аймақтарда құрғақшылық басталып, егіншілік құлдырады, халық саны азайды.
4. Көшпелі өмір салтының басым болуы – Уақыт өте келе, отырықшы қалалар өз рөлін жоғалтып, көшпенді шаруашылық үстемдік етті.
Өзбекстанмен салыстыру
Қазақстандағы ежелгі қалалардың көбі қирап, тек тарихи орын ретінде сақталса, Өзбекстанда Самарқанд, Бұхара, Хива сынды қалалар жақсы сақталған. Бұл айырмашылықтың бірнеше себебі бар:
1. Мемлекет рөлі – Қазақстан аумағы жиі шайқас алаңына айналды, ал өзбек қалалары мемлекеттік қамқорлықта болды.
2. Қалалық мәдениеттің сақталуы – Өзбекстанда сауда мен мәдени дәстүрлер үзілген жоқ, ал Қазақстанда қала мәдениеті көшпелі өмір салтына орын берді.
3. Туризмнің дамуы – Өзбекстан ежелгі қалаларын қайта қалпына келтіріп, халықаралық туризм орталығына айналдырды.
4. Климат ерекшелігі – Қазақстандағы қатаң қыс пен температураның күрт өзгеруі көне құрылыстардың бұзылуына әсер етті.
5. Құрылыс материалдарының айырмашылығы – Өзбекстанда күйдірілген кірпіш қолданылса, Қазақстанда шикі кірпіш кең тараған. Соңғысы уақыт өте келе тез бұзылады.
Тарихи қалаларды қайта жаңғыртудың табысты мысалдары
Әлемдегі тәжірибеге қарасақ, тарихта жойылған қалаларды да қайта жандандыруға болады:
• Самарқанд пен Бұхара (Өзбекстан) – Бұл қалаларға үлкен инвестициялар тартылып, ежелгі сәулеті сақталып, халықаралық туристік орталықтарға айналды.
• Гөбекли-Тепе (Түркия) – Бұл көне археологиялық кешен ашық аспан астындағы музейге айналып, туристер мен демеушілерді тартты.
• Петра (Иордания) – Бір кезде тастанды қала болған Петра бүгін ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралар тізіміне енген тарихи символға айналды.
Бүгінде не істеуге болады?
Қазақстандағы көне қалаларды жаңғырту мәдениет пен туризмді дамыту үшін маңызды қадам бола алады:
• Археологиялық ескерткіштерді қалпына келтіру – Қазір Отырар мен Сауранда қазба жұмыстары жүріп жатыр, бірақ ауқымды қалпына келтіру қажет.
• Тарихи реконструкция жасау – Еуропада осындай жобалар сәтті жүзеге асырылған және олар туристер үшін өте тартымды.
• Барлық тарихи нысандарды қайта қарап, олардың қалпына келтіру мүмкіндігін зерттеу.
• Ұлы Жібек жолының туристік бағытын дамыту – Қазақстандағы ежелгі қалаларды халықаралық бағдарламаға қосу арқылы олардың танымалдылығын арттыру.
Қазақстанның тарихи мұрасы өте бай. Оны дұрыс пайдалану арқылы біз тек ескі көзқарастарды өзгертіп қана қоймай, жаңа мәдени және экономикалық мүмкіндіктер жасай аламыз.