Қазақстанда табыс қағаз жүзінде өсіп жатыр. Бірақ күнделікті өмірде көрініс басқаша. 2025 жылдың төртінші тоқсанында жан басына шаққандағы орташа табыс айына 254 446 теңгеге жетті. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 9,8 пайызға жоғары. Бірақ баға өскен соң, ақшаның құны төмендеді. Нақты табыс 97,7 пайызға дейін түсті.
Сандар өсіп тұр. Бірақ сезім басқа. Бұл уақытша құбылыс емес. Бұл жаңа шындыққа айналып бара жатыр.
Соңғы жылдары табыс тұрақты өсіп келеді. Әр тоқсанда дерлік жоғарылап отыр. 2022 жылдан бері орташа табыс шамамен 150 мың теңгеден 250 мыңнан жоғары деңгейге дейін жетті. Өсу бірқалыпты. Күрт төмендеу жоқ.
Бірақ сонымен қатар басқа көрсеткіш бар. Ол — нақты табыс. Оның қозғалысы басқаша. Бірде өседі, бірде төмендейді. 2025 жылы 100 пайыздан төмен түсті. Бұл табыс өсімі баға өсімінен қалып қойып жатқанын көрсетеді. Қарапайым тілмен айтсақ, жалақы өседі. Бірақ шығын одан тез өседі.
Негізгі себеп түсінікті. Бұл — инфляция. Бірақ мәселе тек инфляцияда емес, оның құрылымында. Ең тез қымбаттап жатқан тауарлар мен қызметтер — күнделікті қажет заттар. Халықтың негізгі ақшасы соларға кетеді. Сол себепті адамдар ақша азайып кеткендей сезінеді.
Экономика табыс өсіп жатыр дейді. Адамдар баға өсіп жатыр дейді. Тағы бір мәселе табыстың қалай есептелетінінде. Орташа табыс нақты жағдайды толық көрсетпейді. Ол жалпы деңгейде есептеледі. Оның ішінде жалақы, жеке табыс, әлеуметтік төлемдер және басқа да кірістер бар. Тіпті жасырын табыстар да есепке алынады. Бұл әдіс жалпы көріністі береді. Бірақ әр адамның нақты жағдайын дәл көрсетпейді.
Орташа көрсеткіш көбіне жоғары табысы бар аз топтың әсерінен өседі. Ал көпшілік бұл өсімді сезбейді. Бұл әсіресе өңірлерде анық көрінеді. Өңірлер арасындағы айырмашылық үш еседен асады. Алматыда орташа табыс 410 мың теңгеден асады. Астанада шамамен 371 мың теңге. Ал Түркістан облысында 134 мың теңге шамасында. Бұл жай ғана айырмашылық емес. Бұл әртүрлі экономикалық деңгей.
Ірі қалаларда жалақы жоғары жұмыс орындары көп. Ал экономикасы әлсіз өңірлер артта қалып отыр. Өңір ішінде де жағдай біркелкі емес. Ақмола облысында табыс 17,3 пайызға өскен. Жетісуда шамамен 16,9 пайыз. Бұл ел бойынша орташа деңгейден жоғары. Бірақ бұл халықтың жағдайы жақсарды дегенді білдірмейді. Егер баға да жоғары қарқынмен өссе, пайда болмайды.
Керісінше жағдайлар да бар. Атырау облысында табыс төмендеген. Номиналды көрсеткіш 89,5 пайызға түсті. Нақты табыс 78,8 пайызға дейін құлдыраған. Бұл елдегі ең қатты төмендеулердің бірі. Бұл деректер ел бойынша бір ғана бағыт жоқ екенін көрсетеді.
Жоғары табысы бар қалалар да қысымнан тыс емес. Алматыда табыс ең жоғары болса да, нақты табыс 96,6 пайызға дейін төмендеген. Астанада да солай. Бұл бай қалалардың өзінде сатып алу мүмкіндігі төмендеп жатқанын білдіреді. Шымкентте жағдай күрделірек. Табыс төмен. Нақты табыс та төмен. Бұл қос қысым.
Осындай жағдайда табыс өсімі сенім бермейді. Ол тек шығынды жабу құралына айналады. Жалақы өсімі инфляцияны қуып жетуге тырысады. Бірақ оза алмайды. Бұл халықтың мінез-құлқын өзгертеді. Адамдар ақшаны тез жұмсайды. Жинақтаудың мәні азаяды. Негізгі назар күнделікті шығындарға ауысады. Бизнес те осыған қарай бейімделеді. Компаниялар болашақ шығындарды алдын ала бағаға қосады. Бұл бағаны одан әрі өсіреді.
Шеңбер жабылады. Тағы бір мәселе табыстың құрылымында. Көрсеткіш салық пен міндетті төлемдерге дейін есептеледі. Яғни адамдардың қолына түсетін нақты ақша аз. Сонымен қатар жеке еңбекпен табыс табу үлесі өсіп жатыр. Бірақ бұл тұрақты емес сегмент. Мұндай табыс экономикалық өзгерістерге тез тәуелді.
Әлеуметтік төлемдер бар. Бірақ олар баға өсімін толық жаба алмайды. Нәтижесінде табыс құрылымы әлсірейді.
Өңірлік теңсіздік сақталып отыр. Ең жоғары және ең төмен табыс арасындағы айырмашылық үш еседен асады. Және бұл айырмашылық қысқарып жатқан жоқ. Бұл ішкі сұранысқа әсер етеді. Табысы төмен өңірлерде тұтыну әлсіз. Бұл бизнеске де әсер етеді. Экономикалық белсенділік баяулайды.
Осындай жағдайда табыс өсімі толық көрсеткіш болудан қалады. Ол тек қозғалысты көрсетеді. Бірақ сапасын емес. Егер осы үрдіс жалғаса берсе, табыс әрі қарай өседі. Бірақ нақты табыс қысымда қалады. Бұл жаңа экономикалық жағдай.
Табыс өсімі енді халық үшін жақсару белгісі емес. Адамдар шығынды қысқартады. Үлкен сатып алуларды кейінге қалдырады. Бизнес сұраныстың әлсіздігімен бетпе-бет келеді. Есептерде экономика тұрақты көрінеді. Бірақ адамдар оны сезбейді.
Негізгі мәселе осы жерде. Сандар мен өмір арасындағы айырмашылық өсіп бара жатыр. Ал бұл айырмашылық ұлғайған сайын, кез келген жақсы көрсеткіш күмәнмен қабылданады.
Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы


