Қазақстандағы салалық реформалардың негіздері

Реформалардың тиімділігі оларды дұрыс іске асыру тәртібіне тікелей байланысты. Көп жағдайда реформалар жолында кедергілер болады. Бұл кедергілер сол реформаның негізгі құрамдас бөліктері толық шешілмегеннен туындайды. Ең қиыны – мұндай олқылықтар реформаның соңына қарай ғана анықталуы мүмкін.

Бар ұсынымдарға сүйене отырып, салалық реформаларға дейін қалыптастырылуы тиіс бастапқы шаралардың кешені ретінде 11 негізгі кейсті ұсынамыз. Бұл – реформаларға арналған белгілі бір «қаңқа», яғни берік негіз.

ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ НЕГІЗ

 1.⁠ ⁠Ведомствоға қарасты ұйымдарды тиімді пайдалану

Барлық реформалар, ең алдымен, мемлекеттен, нақтырақ айтқанда мемлекеттік органдардан басталады. Сондықтан кез келген саланы реформаламас бұрын, ең әуелі мемлекеттік басқару жүйесінің өз жұмысын ретке келтіру қажет.

Көп жағдайда ведомствоға қарасты ұйымдардың рөлі еленбей қалады. Ал шын мәнінде, дәл осы ұйымдар мемлекеттік органдардың күнделікті жұмысына тірек болады: жедел анықтамалар мен хаттарды, презентацияларды дайындаудан бастап, заңдар мен заңға тәуелді актілердің жобаларын әзірлеуге дейін қатысады.

Сондықтан реформаны ең алдымен осы ұйымдардан бастау қажет. Олардың жұмыс жағдайын жақсарту, соның ішінде 3–5 жылға тұрақты қаржыландыруды қамтамасыз ету мемлекеттік органдардың жұмысына тікелей оң әсер етеді. Бұл бағыттағы ұсыныстар «Мемлекеттік басқаруда ведомствоға қарасты ұйымдардың рөлі» атты мақалада кеңінен қарастырылған.

 2.⁠ ⁠Мемлекеттік қызметшілердің тиімді жұмыс істеуіне арналған базалық жағдайлар

Келесі маңызды мәселе – мемлекеттік аппараттың ішкі жұмысы. Мұнда жүктеменің көптігі мен ұйымдастырушылық қиындықтар жиі кездеседі. Мұндай проблемалардың ұзаққа созылуы кадрлардың тұрақтамауына әкеледі. Ал бұл өз кезегінде институционалдық жадтың әлсіреуіне және жұмыстың сапасының төмендеуіне әсер етеді.

Осы мәселелерді шешуге бағытталған бірқатар ұсыныстар бар.

 3.⁠ ⁠Мемлекеттік қызметтегі кадр саясаты

Мемлекеттік қызметтегі кадр саясатының тиімділігіне де ерекше назар аудару қажет. Бұл жерде орталық және жергілікті деңгейдің ерекшеліктерін ескеру маңызды.

Орталық органдарға нақты практикалық тәжірибе, соның ішінде өңірлердегі мәселелердің тарихын білу қажет. Ал жергілікті деңгейде ғылыми тәсілдер мен халықаралық тәжірибені қолдану сұранысқа ие. Осы екі деңгейді өзара толықтыратын жүйе қалыптастыру аса маңызды.

 4.⁠ ⁠Барлық деңгейде плюрализм қағидаты

Маңызды қадамдардың бірі – плюрализм қағидатын барлық деңгейде енгізу. Бұл дұрыс әрі сапалы шешімдердің бұрмаланбай, артық түзетусіз қабылдануына мүмкіндік береді.

Мәселе ведомствоға қарасты ұйымдардың төменгі бөлімшелерінен бастап, Үкімет отырыстарына дейінгі барлық деңгейде нақты әрі ашық талқылауды қамтамасыз етуде. Әр деңгейде пікірлер айтылып, қажет болса тіркелуі тиіс.

Шешім қабылданғаннан кейін (әр деңгейдің басшысы өз жауапкершілігімен), ол еш күмәнсіз орындалуы қажет.

Ескерту: бұл қағида бұрын қабылданған саяси шешімдерге қолданылмайды.

 5.⁠ ⁠Мемлекеттік бастамаларды біріктіру

Егер жоғарыда аталған шаралар да жеткіліксіз болса, балама құрал ретінде мемлекеттік бастамаларды арнайы цифрлық платформа арқылы біріктіру ұсынылады.

Бұл платформада мемлекеттік аппаратта жинақталған сараптамалық әлеует пайдаланылуы тиіс. Атап айтқанда, кемінде 10 жыл еңбек өтілі бар, оның ішінде 2 жыл маман ретінде және 3 жыл өңірлік деңгейде жұмыс істеген тәжірибелі мемлекеттік қызметшілер тартылуы қажет.

 6.⁠ ⁠Нормативтік-құқықтық база

Кез келген реформа, әдетте, заңдар мен заңға тәуелді актілерге өзгерістер енгізуден басталады. Мұнда жұмыстың сапасына ең алдымен әзірлеу мен келісу мерзімдерінің ақылға қонымдылығы әсер етеді.

Қазіргі қысқа мерзімдер (заң жобаларына – 5 жұмыс күні, Үкімет қаулыларына – 3 жұмыс күні) құжаттардың сапасын төмендету қаупін арттырады. Мамандар бір уақытта бірнеше құжатпен жұмыс істеуге мәжбүр болады. Бұл жүктеменің артуына және мазмұнды талдаудың әлсіреуіне әкеледі.

Соның салдарынан ықтимал тәуекелдер мен қателіктер назардан тыс қалуы мүмкін. Сондықтан барлық нормативтік-құқықтық актілер үшін кемінде 10 жұмыс күні болатын ұтымды мерзім белгілеу қажет.

РЕСУРСТЫҚ ТҰРАҚТЫЛЫҚ

 7.⁠ ⁠Ресурстардың бірыңғай цифрлық матрицасы

Мемлекеттік аппарат реформаларға дайын болғаннан кейін де, елдегі ресурстарды ұтымды пайдалану мәселесі өзектілігін жоғалтпайды.

Қазіргі таңда әртүрлі жобалардың, әсіресе инвестициялық жобалардың, жылу, электр энергиясы, су, жер сияқты ресурстарға қалай әсер ететіні жөнінде кешенді бақылау жоқ. Яғни әр жоба қанша ресурс тұтынады, не береді және нәтижесінде қандай резерв қалады – осының бәрін көрсететін жүйе жетіспейді.

Осы олқылықты жою үшін Ресурстардың бірыңғай цифрлық матрицасын енгізу қажет.

 8.⁠ ⁠Инфрақұрылымды құру және жаңарту жоспарлау

Кеңес дәуірінің тәжірибесі (жаппай құрылыс пен инфрақұрылымның жаппай тозуы) инфрақұрылымдық циклдерді ескерудің маңызын көрсетті. Бұл циклдер бюджет мүмкіндіктерімен сәйкестендірілуі тиіс.

Сондықтан инфрақұрылымды құру және жаңарту жұмысын жүйелі түрде жоспарлау қажет.

 9.⁠ ⁠Өңдеуші өнеркәсіптің қолданыстағы қуаттарының әлеуеті

Мемлекеттің стратегиялық міндеттерді (қорғаныс, әлеуметтік міндеттемелер) орындау мүмкіндігі ең алдымен бюджет кірістеріне байланысты.

Сондықтан елде тауарлар мен қызметтерді өз күшімен өндіру, импортты барынша азайту маңызды. Бұл өңдеуші өнеркәсіпті дамыту қажеттілігін туындатады.

Алайда жаңа өндірістер салмас бұрын, қолданыстағы өндірістік қуаттардың әлеуетін толық пайдалану әлдеқайда тиімді. Көптеген кәсіпорындар өз қуатының жартысына да жетпей жұмыс істейді. Арнайы цифрлық платформа арқылы осы қуаттарды іске қосу қысқа мерзімде өндіріс көлемін арттыруға мүмкіндік береді және жаңа қымбат инфрақұрылым салуды талап етпейді.

10.⁠ ⁠Салалық ресурстарға қажеттілікті жоспарлау

Қазақстан экономикасы салаларының дамуын дәл болжау үшін салалық ресурстарға қажеттілікті салааралық баланс моделін (Леонтьевтің «шығын–өнім» моделі) қолдану арқылы жоспарлау қажет.

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЕГЕМЕНДІК

11.⁠ ⁠Ғылым және жасанды интеллект

Әрбір саланың дамуына ғылым деңгейі мен инновациялардың қорғалу дәрежесі әсер етеді. Цифрлық егемендікті қамтамасыз ету үшін қазақ тілінің мәдени кодын пайдалану ұсынылады.

Осы мақсатта Ұлттық патент орталығын құру және бұл тәсілді ұлттық суперкомпьютер мен AlemAI платформасының жұмысына енгізу қажет. Қазақ тілінің мәдени кодын ЖИ модельдерін оқытуда қолдану лингвистикалық дәлдікті арттырады және ғалымдарға ұлттық мүддеге сай, қауіпсіз технологиялық ортада жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

Осы шараларды іске асыру елде салалық реформаларды жүргізуге берік негіз, яғни сенімді «қаңқа» қалыптастырады.