Мемлекеттік жоспарлаудың сапасы тікелей мемлекеттік басқарудың сапасын айқындайды. Егер жүйе негізінен процестерге, іс-шараларға және нысандарды пайдалануға беруге бағытталса, онда бүкіл басқару вертикалі де ресурсты игеру мен көрсеткіш орындау логикасымен жұмыс істей бастайды. Ал егер жоспарлаудың өзегінде адам тұрса, онда мемлекеттік саясат өмір сапасы, өңірлердің тұрақтылығы және халықты ұстап қалу қабілеті арқылы бағаланады.
Мәселенің түйіні де осында.
Адамға бағытталған басқару мен нәтижеге негізделген саясат туралы Қазақстанда көп жылдан бері айтылып келеді. Бұл қағидаттар Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің архитектурасында да, негізгі стратегиялық құжаттарда да бекітілген. Бірақ іс жүзінде жүйе әлі күнге дейін іс-шараларды басқарудан нақты қоғамдық нәтижені басқаруға толық өте алған жоқ.
Бүгінде жүйе жаңа мектептердің, амбулаториялардың, жолдардың және инженерлік инфрақұрылымның қабылдау актілерін мінсіз тіркейді. Бірақ сол уақытта өңірлер босап жатыр.
Біз жоспарлардан, тұжырымдамалардан, ұлттық жобалардан және есептерден тұратын мінсіз «қағаз қамал» тұрғыздық. Әр кірпіші есепте бар. Бірақ ең маңызды сұрақ көбіне тасада қалады: осы жерде адамның өмір сүргісі келе ме?
«Бетонды әкімшілендіру» моделі енді жұмыс істемейді. Сондықтан Мемлекеттік жоспарлау жүйесін реформалау мәселесі бүгін ерекше өзекті болып отыр. Бұл енді әдістемені техникалық түзету туралы әңгіме емес. Бұл елдің ұзақмерзімді тұрақтылығы туралы мәселе.
Мемлекет қоғамдық құндылықты басқаруды үйренуі керек. Әсіресе жастар үшін өмір сүруге қолайлы орта қалыптастыруы қажет. Әйтпесе Қазақстан стратегиялық құжаттары көп, бірақ халқы кетіп жатқан өңірлердің еліне айналу қаупімен бетпе-бет келеді. Әрине, жүйеде өзгеріс болмады деу әділетсіз болар еді.
Өңірлер 2026-2030 жылдарға арналған даму жоспарларын әзірлеу бойынша ауқымды жұмыс атқарды. Ұлттық даму жоспарындағы индикаторлардан бастап өңірлік көрсеткіштерге, инвестициялық жобаларға және басым аймақтар картасына дейінгі тұтас вертикаль құрылды.
Бірақ дәл осы терең декомпозиция Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің ішкі қайшылығын ашып берді.
Қазіргі әдіснамада басқарудың негізгі нысаны ретінде қоғамдық нәтиже емес, іс-шаралар мен процестер қарастырылады. Қарапайым айтқанда, жүйе «не салынды?» деген сұраққа жақсы жауап береді. Бірақ «адам үшін не өзгерді?» деген сұраққа келгенде әлсіз. Мәселе жергілікті орындаушылардың біліксіздігінде емес. Мәселе жүйенің өзінде. Мемлекеттік жоспарлау жүйесінде процесс нәтижені алмастырып жіберген.
Әдіснама әкімдіктерден іс-шараларды мінсіз орындауды және индикаторларға қол жеткізуді талап етеді. Бірақ өңір адамдар үшін шынымен тартымды бола түсті ме деген сұрақ іс жүзінде бағаланбайды.
Жүйенің қазіргі архитектурасы іс-шара орындауға негізделген вертикаль қалыптастырды.
Ұлттық даму жоспары деңгейінде адами капитал, өмір сапасы және халықтың әл-ауқаты сияқты стратегиялық мақсаттар қойылады. Кейін олар міндеттерге, көрсеткіштерге, жобаларға және инвестициялық жоспарларға бөлшектенеді. Бірақ жүйе төмен түскен сайын бастапқы мағына әлсірей береді. Соңында басты нәтиже ретінде нысанның тапсырылуы, бюджеттің игерілуі және индикатордың орындалуы ғана қалады.
Бұл жерде белгілі бір «матрешка эффектісі» байқалады: басқару деңгейі төмендеген сайын жүйеде адамның өзі азая береді.
Нәтижесінде адами дамудың құндылығы біртіндеп орындалған жұмыс актісінің құндылығымен алмастырылып жатыр. Бұл әсіресе мониторинг жүйесінде анық көрінеді. Қазіргі бақылау механизмі негізінен жобаның мерзімі, іс-шараның орындалуы және қаражаттың игерілуін бағалайды. Ал өңір мен халыққа ұзақмерзімді әсері көбіне назардан тыс қалады.
Практикада бұл былай көрінеді: амбулатория салу тапсырмасы берілді, нысан салынды, есеп қабылданды, көрсеткіш орындалды. Бірақ басты сұрақ қойылмайды: адамдардың өмір сапасы жақсарды ма және олар осы жерде тағы он жылдан кейін қалғысы келе ме?
Мысал ретінде Абай облысындағы Ақсуат ауданын алуға болады. «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында мұнда инфрақұрылымдық жобалар белсенді іске асырылып жатыр. Мемлекеттік жоспарлау жүйесі тұрғысынан бұл жоспардың табысты орындалуы.
Бірақ дәл осы кезеңде, 2025 жылы ауданнан 928 адам көшіп кеткен. Ал туу коэффициенті 17,33-тен 15,9-ға төмендеген. Яғни жүйе халық саны қысқарып жатқан аумақта инфрақұрылымға инвестиция құюды жалғастырып отыр. Абай облысы мұндай жалғыз мысал емес. Бұл жерде формализм стратегияны жеңіп жатыр.
Мемлекеттік жоспарлау жүйесі белгілі бір деңгейде «инфрақұрылымдық фетишизмге» ұшыраған. Жүйе басты субъектісі азайып бара жатқан аумақтарға физикалық активтер салуды жалғастырады. Біз «нысандарды» жоспарлаймыз. Бірақ «адамды ұстап қалуды» жоспарламаймыз.
Салынған амбулатория мен азаматтың ауылда қалу туралы шешімі арасында әдіснамалық байланыс жоқ. Сондықтан Мемлекеттік жоспарлау жүйесін реформалаудың келесі кезеңі іс-шараларды басқарудан қоғамдық құндылықты басқаруға өту болуы тиіс. Бұл инфрақұрылымдық жобалардан бас тарту деген сөз емес. Мәселе жүйенің логикасын өзгертуде.
Инфрақұрылым енді өз алдына мақсат емес, тұрақты әлеуметтік нәтиже беретін құрал ретінде қарастырылуы керек. Ал бұл жоспарлау философиясын өзгертуді талап етеді.
Негізгі индикатор ретінде тек құрылыс көлемі мен нысан саны емес, өңірдің нақты жағдайын көрсететін көрсеткіштер бағалануы қажет. Атап айтқанда:
- көші-қон сальдосы
- қызметтердің қолжетімділігі
- адами капитал сапасы
- халықтың сатып алу қабілеті
- демографиялық тұрақтылық
- өмір сапасына қанағаттану деңгейі
Қазақстан қазір маңызды межеге келіп тұр.
Құжаттар санын көбейту мен жүйені одан әрі күрделендіру басқару сапасын автоматты түрде жақсартпайды. Индикаторларды көбейтуге, есепті тереңдетуге және декомпозицияны күшейтуге болады. Бірақ егер жүйе шынайы нәтижені басқаруға өтпесе, ел бір күні мінсіз әкімшілендірілген, бірақ біртіндеп босап бара жатқан аумақтар жүйесіне айналуы мүмкін.
Сондықтан бүгін тек нысандар мен іс-шараларға емес, бүкіл Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің мағынасына инвентаризация жүргізетін уақыт келді. Өйткені түптің түбінде көп құжат жазған емес, адамды ұстап қалып, болашаққа жағдай жасай алған ел ұтады.
Баян Абдрахманова, Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы, арнайы www.economyKZ.org үшін
