2025 жылдың алғашқы үш айында азық-түлік бағасы әдеттегіден ерте өсе бастады. 1 сәуірге дейін әлеуметтік маңызы бар азық-түліктің (ӘМАТ) бағасы жылдық есеппен 5%-ға қымбаттаған. Оның 4,2%-ы тек қаңтар-наурыз аралығында орын алған. EconomyKZ.org онлайн-сарапшысы айтқандай, инфляция биыл күн жылынбай жатып-ақ жылдам қарқынмен қозғалды.
Бұл мақалада біз қандай тауарлар неге қымбаттап жатқанын, қай өңірлерде бұл мәселе қатты сезіліп жатқанын және халықтың сатып алу қабілеті қалай әсерленіп жатқанын қарастырамыз.
Әлеуметтік маңызы бар азық-түліктер – бұл әр отбасының күнделікті тұтынатын негізгі тағамдары. Оған картоп, қырыққабат, ет, май, нан, ұн, жұмыртқа, күріш және тағы басқалар кіреді. Осылардың бағасы өскен сайын қарапайым халықтың қалтасына салмақ түседі.
Бұл жай ғана экономикалық көрсеткіш емес – бұл қарапайым отбасының азық-түлік себетінің азаюы, тамақтану сапасының төмендеуі.
Жыл басынан бері ең көп қымбаттаған азық-түліктер мыналар:
• Қырыққабат – +30,4%
• Картоп – +24,2%
• Сиыр еті – +10,9%
• Күнбағыс майы – +7,3%
Жылдық салыстыруда көшбасшы – картоп. Ол 67,2%-ға қымбаттаған. Бұл – елдегі ең көп тұтынатын өнімдердің бірі екенін ескерсек, айтарлықтай көрсеткіш.
Иә, бірқатар азық-түлік бағасы аздап төмендеген:
• Күріш – -4%
• Жұмыртқа – -2,8%
• Ұн – -1,3%
Бірақ бұл төмендеу жалпы қымбатшылықты жаба алмайды. Мысалы, жұмыртқа Конаевта 611 теңгеден сатылып жатыр – бұл баға халық үшін қолжетімді емес.

Сурет жасанды интеллекттің, яғни ChatGPT көмегімен жасалған.
Кейбір қалаларда баға өсімі республика бойынша орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары:
• Жезқазғанда – ӘМАТ 7,1%-ға, картоп 45%-ға қымбаттаған. Картоптың бағасы – 352 тг/кг – ел бойынша ең жоғары.
• Көкшетауда – картоп 53%-ға қымбаттаған, жалпы өсу – 6,1%.
• Талдықорғанда – қырыққабат 38,6%-ға қымбаттап, жалпы өсім – 5,8%.
Бұл өңірлік айырмашылықтар тереңдеп келе жатқанын көрсетеді. Мұндай жағдай әр қалада халықтың сатып алу мүмкіндігі әртүрлі екенін білдіреді.
Кейбір өнімдер қай қалада ең қымбат?
• Ақтауда – ұн 315 тг/кг.
• Жезқазғанда – нан 258 тг.
• Конаевта – күнбағыс майы 876 тг/литр, жұмыртқа 611 тг/ондық.
• Ақтауда – сиыр еті 3 225 тг/кг.
• Өскеменде – қант 451 тг/кг.
Бұл сандар тек азық-түлік бағасы ғана емес, аймақтар арасындағы әлеуметтік теңсіздік көрсеткіші екенін де білдіреді.
Әлеуметтік маңызы бар азық-түліктің қымбаттауы – бұл жай ғана экономикалық жаңалық емес. Бұл – тұрмыстың деңгейімен халықтың төзімділігіне тікелей әсер ететін мәселе. Егер картоп пен нан бағасы отбасы бюджетін жұтып жатса – бұл экономикадағы дабыл қағарлық белгі.
Дайындаған: Ален Серік арнайы www.economyKZ.org үшін


