Мемлекет пен қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының заңнамасы әртүрлі шектеу шараларын қарастырады.
Төтенше жағдай (ТЖ) демократиялық институттарға, Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына, саяси тұрақтылығына, азаматтардың қауіпсіздігіне тікелей және ауыр қатер төнгенде, сондай-ақ конституциялық органдардың қалыпты қызметі бұзылғанда енгізіледі. Бұл қауіптерді оқшаулау және жою үшін негізгі, қосымша шаралар және уақытша шектеулер енгізіледі.
Қазақстан Республикасының Президенті ТЖ енгізу туралы Жарлығында енгізілетін шаралар мен жеке тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарына, заңды тұлғалардың құқықтарына қатысты уақытша шектеулерді, сондай-ақ олардың қосымша міндеттерін айқындайды.
Жалпы алғанда, заңнамалық деңгейде елдегі дағдарыстық жағдайларды шешу үшін әртүрлі құқықтық режимдерді енгізуді реттейтін негізгі нормалар қарастырылған. Бұл шаралардың тиімділігі оларды қабылдаудың уақтылығына және ұйымдастыру жұмыстарының сапасына байланысты.
Қазақстан Республикасының тарихында төтенше жағдай үш рет енгізілді:
- 2011 жылы 16 желтоқсанда Жаңаөзендегі Тәуелсіздік күні мерекесінде орын алған тәртіпсіздіктер кезінде.
- 2020 жылы коронавирус пандемиясына байланысты Қазақстанның барлық аумағында.
- 2022 жылдың қаңтарында Маңғыстау облысында газ бағасының көтерілуіне байланысты басталған жаппай тәртіпсіздіктер бүкіл елге таралды.
Әрбір оқиға жүйелі кемшіліктерді ашып көрсетті. Мысалы, 2020 жылғы пандемия кезеңі Қазақстан ғана емес, бүкіл әлемнің осындай жағдайларға жедел ден қоюға дайын емес екенін көрсетті.
Төтенше жағдай «Төтенше жағдай туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен реттеледі, ол 2003 жылы қабылданған. Сол уақыттан бері заңға 25 рет түзетулер енгізілді, соңғысы 2024 жылдың мамыр айында қабылданды. Заңнама үнемі жетілдіріліп отырады, дегенмен, төтенше жағдай режимін енгізу кезінде мемлекеттік органдардың өзара әрекеттесуін реттейтін нақты және ашық ережелер әлі де жоқ, бұл маңызды міндеттерді шешудің алгоритмін сипаттайды.
Сонымен қатар, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға қатысты заңнамалық базаның жеткіліксіздігін атап өткен жөн. Бұл төтенше жағдайлар тек ТЖ енгізу негіздерінің тізімінде көрсетілген, бірақ «Төтенше жағдай туралы» заңның ұғымдық аппаратында бөлек анықтамасы немесе процедуралық шаралары жоқ. ТЖ енгізілген кезде кейбір нақтылаулар ғана заң деңгейінде қарастырылған:
- Жергілікті комендантты анықтау (ТЖМ);
- Қазақстан Республикасының Қарулы күштерінің қатысуы (төтенше жағдайларды жою және адамдардың өмірін құтқару).
Сондай-ақ, Қазақстан қалаларында қыс мезгілінде туындайтын мәселелерді ескерген жөн. Мысалы, 2022 жылы 5 қарашада Риддер қаласындағы (ШҚО) ЖЭО-да апат болып (күл шығару жүйесінің сорғысы істен шығып, №1 қазандық агрегаттың қосалқы жабдықтары авариялық жағдайда ажыратылды), қаланың жылусыз қалуына алып келді. Екі күннен кейін жергілікті ауқымдағы техногендік төтенше жағдай режимі енгізілді. ЖЭО-дағы апаттан кейін меншік иесі ауысты. Алайда, жергілікті биліктің мәліметінше, жаңа меншік иесі (RNGK компаниясы) қаңтардан бері ешқандай белсенділік танытпаған. 2023 жылы 17 наурызда ЖЭО-да электр кабелі тұйықталып, 24 наурызда Риддерде аймақтық ауқымдағы төтенше жағдай режимі жарияланды.
Осыған ұқсас жағдай 2022 жылы 27 қарашада Экибастұзда орын алды, ол кезде ЖЭО-дағы апат салдарынан қала (689 көпқабатты үй) жылусыз қалды. 28 қарашада жергілікті ауқымдағы техногендік төтенше жағдай режимі енгізіліп, ол 15 желтоқсанға дейін жалғасты. Бірінші күннен бастап арнайы жедел штаб құрылып, апат салдарын жоюға қажетті барлық мамандар жұмылдырылды. Қаланың жылу желілерінде 10 зақымдану орны анықталды. Жөндеу-қалпына келтіру жұмыстарына 15 бригада қатысты, жалпы алғанда апатты жоюға 851 адам тартылды.
2024 жылы 26 ақпанда Экибастұзда техногендік сипаттағы жергілікті төтенше жағдай режимі тағы да белгісіз себептермен енгізілді. Бұған дейін, 22 ақпанда, Экибастұз су арнасының екінші көтерілім сорғы стансасынан 27 шақырым жерде 1996 жылы салынған Майқайыңға (Павлодар облысы, Баянауыл ауданы) баратын су құбырында апат болған.
Осы жағдайлар төтенше жағдайларға жедел әрекет ету нормаларын заңнамалық деңгейде нақтылаудың қажеттілігін көрсетеді. Біріншіден, техногендік сипаттағы ТЖ режимін енгізу арасындағы уақыт аралығын анықтау қажет. Екіншіден, мемлекеттік құрылымдардың, оның ішінде жергілікті деңгейдегі өзара әрекеттесу тәртібін айқындау маңызды.
Осы нормаларды нақтылау мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттырып, қоғамға төтенше жағдайларда биліктен қандай іс-қимылдар күтуге болатынын түсінуге мүмкіндік береді.
Жамбайбеков Даулет
экономист
