Қазақстанда ғылым мен мемлекеттік тілдің байланысы

Қазақстанда екі маңызды мәселе бар: мемлекеттік тілдің ғылымда жеткілікті қолданылмауы және әлсіз ғылыми база. Бұл мәселелер бір-бірімен тығыз байланысты.

Тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен бірге білім мен мәдениеттің, ұлттық болмыстың негізі.

Бұл мақалада ғылымды дамыту үшін мемлекеттік тілді кеңінен қолдану және оның мәдени кодын пайдалану туралы сөз қозғалады. Мұндай тәсіл тілдің маңызын арттырып қана қоймай, ұлттық технологиялар мен ғылыми жетістіктерді қорғауға мүмкіндік береді.

Ғылым мен тілдің байланысы

Қазіргі таңда әлемдік ғылымның басым бөлігі ағылшын тілінде жүргізіледі. Бұл халықаралық деңгейде ақпарат алмасуға ыңғайлы, бірақ ұлттық ғылыми жетістіктердің сыртқа таралу қаупін арттырады.

Ғылымды қазақ тілінде дамыту мынандай артықшылықтар береді:

• зерттеушілер мен қоғам арасында мемлекеттік тілдің деңгейін көтеру;

• қазақ тіліне негізделген бірегей ғылыми терминология қалыптастыру;

• жаңа ғылыми жетістіктердің сыртқа шығу қаупін азайту, өйткені сирек қолданылатын тіл автоматты түрде ақпараттың таралуын тежейді;

• ұлттық тілдің мәдени кодын пайдаланып, күрделі, аударуға қиын ғылыми ұғымдарды қалыптастыру.

Қазақ тілінің әдеби және философиялық қоры бай, әрі кейбір сөздері мен ұғымдарының басқа тілдерде тікелей аудармасы жоқ. Бұл ерекшелік ғылымдағы жаңа идеяларды сақтауға және оларды сыртқа шығаруды қиындатуға көмектеседі.

Әлемдік тәжірибе

Кейбір елдер ғылымды өз тілінде дамытудың маңыздылығын ерте түсінді:

• Франция – француз тілі ғылымда басым болу үшін мемлекет тарапынан қолдау көрсетеді. Мемлекеттік институттар француз тілінде жазылған ғылыми жұмыстарды қаржыландырады.

• Германия – XIX-XX ғасырларда неміс тілі әлемдік ғылымның негізгі тілдерінің бірі болды. Физика, химия және философия салаларында үлкен жаңалықтар ашылды.

• Жапония – жапон ғалымдары еңбектерін өз тілінде жариялайды. Иероглифтер арқылы күрделі ғылыми ұғымдарды білдіру мүмкіндігі автоматты аударуды қиындатады, бұл ұлттық ғылымның дамуына оң әсер етеді.

• Қытай – ғылыми мақалаларды қытай тілінде жариялап, ұлттық ғылыми дерекқорлар қалыптастырады. Қытай тілінің мәдени коды ғылыми терминдерді бірегей етіп, басқа тілдерге тікелей аударуды қиындатады.

Мемлекеттік тілде ғылымды дамыту ұлттық технологиялар мен ғылыми зерттеулерді қорғаудың бір жолы. Ғылымды қазақ тілінде жүргізу арқылы біз ұлттық білімді сақтап, болашақ ұрпаққа өз тілімізде ғылыми мұра қалдыра аламыз.

Дайындаған: тәуелсіз сарапшы Дәулет Жамбайбеков арнайы www.economyKZ.org үшін