EC[ON]OMY

Қазақстанда банк секторының даму көрсеткіштері

2025 жылдың мамыр айында Қазақстанның банк жүйесі жақсы қарқынмен дамып, жалпы экономикалық тұрақсыздық жағдайында да сенімді жұмыс істеп отыр. Банк активтері өсіп, табыс көлемі артып, несиелеу көлемі кеңеюде. Дегенмен, бұл көрсеткіштердің артында тәуекелдер де жоқ емес — әсіресе халықтың несие жүктемесі мен қымбат ақшаға байланысты мәселелер байқалады.

Банк активтерінің жалпы көлемі 63,4 трлн теңгеге жетіп, мамыр айында 1,2%-ға, ал жыл басынан бері 2,9%-ға артты. Бұл өсім, ең алдымен, банктердің экономикаға берген несиелерінің көбеюімен байланысты. Ссудалық портфель 37,9 трлн теңгеге жетіп, активтердің 59,7%-ын құрайды. Активтердің үштен бірі — өтімді қаржы құралдары (яғни, қажет кезде тез қолжетімді қаражат), бұл банктердің қысым кезінде де міндеттемелерін өтеуге қауқарлы екенін білдіреді.

Банктердің негізгі қаржы көзі — халық пен бизнес салған депозиттер. Қазіргі таңда банктердің жалпы міндеттемелерінің 80%-ын клиенттер салымдары құрайды. Жалпы міндеттемелер 54,3 трлн теңгеге жетті. Ал банктердің меншікті капиталы 9,1 трлн теңгені құрап отыр. Бұл көрсеткіштердің тұрақты болуы банк секторын тұрақты әрі сенімді етіп отыр.

Табыстылық жағы да жақсы: активтердің табыстылығы (ROA) — 4,6%, ал капиталдың табыстылығы (ROE) — 31,6%. 2025 жылдың алғашқы бес айында банктер 1,14 трлн теңге таза пайда тапты. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 17,2%-ға көп. Мұндай нәтиже банк жүйесінің тиімді жұмыс істеп жатқанын көрсетеді.

Экономикаға берілген несиелер көлемі де артып келеді: мамыр айының соңында бұл көрсеткіш 35,5 трлн теңгеге жетіп, жыл басынан бері 5,1%-ға өсті. Бір қызығы — алғаш рет халықтың үлесі (44,6%) бизнеске берілген несиелерден (37,7%) асып түсті. Яғни, жеке тұлғалардың қаржыға деген сұранысы артты.

Тұтынушылық несиелердің өсімі ерекше: жыл басынан бері 8,5%-ға көбейіп, 14,9 трлн теңгеге жетті. Ипотекалық несиелер де 3,4%-ға өсті. Бұл — тұрғын үйге сұраныстың сақталып тұрғанын білдіреді. Мамыр айында халыққа 1,63 трлн теңге жаңа несие берілген. Бұл — өткен жылмен салыстырғанда 20%-дан астам артық.

Ал бизнеске берілген несиелер баяу өсуде. Мамырда 0,6%-ға артып, 13,4 трлн теңгеге жетті. Алайда шағын және орта бизнес (ШОБ) айтарлықтай қарқынмен өсуде — 0,7%-ға артып, 5,83 трлн теңгеге жетті. Жеке кәсіпкерлер алған несиелер 3%-ға көбейген. Бұл — ел ішіндегі кәсіпкерліктің белсенді дамып жатқанын көрсетеді.

Несие көбейген сайын кешіктірілген төлемдер де өсе бастады. 90 күннен астам уақыт өтелмеген несиелердің үлесі 3,4%-ды құрады (1,28 трлн теңге). Халық арасында бұл көрсеткіш 4,3%-ға жеткен. Бұл жағдай әлі де бақылауда, бірақ келешекте қауіпке айналуы мүмкін. Банк жүйесінің бұл тәуекелді басқару деңгейі жаман емес — провизиямен жабылуы 66,8%.

Депозиттерге келсек, жалпы көлемі — 41,4 трлн теңге. Халықтың салымдары кәсіпкерлерден де жылдам өсіп жатыр. Ұлттық валютадағы салымдар өсіп, шетел валютасындағы депозиттер керісінше азайған. Бұл — халықтың теңгеге сенімі бар екенін көрсетеді. Ал бизнесте, керісінше, доллармен салым салу үлесі артып отыр — бұл валюта бағамына қатысты алаңдаушылықтың белгісі болуы мүмкін.

Салым бойынша табыс мөлшерлемесі де жоғары: заңды тұлғалар үшін — 15,4%, жеке тұлғалар үшін — 14,3%. Мұндай табыс деңгейі — инфляция жағдайында жинақты сақтау үшін маңызды құрал.

Тағы бір маңызды тақырып — банк конгломераттары. Қазақстанда 12 конгломерат бар, олар барлық банк активтерінің 65%-ын иеленіп отыр. Ең ірі үштік: Halyk Bank (ALMEX тобы), Kaspi.kz және Банк ЦентрКредит. Kaspi сынды цифрлық банктер халыққа бағытталған өнімдері арқылы нарықтағы үлесін күшейтуде.

Конгломераттар капиталының басым бөлігі — бөлінбеген пайда. Бұл олардың тұрақты жұмыс істеп отырғанын және сыртқы қаржы көздеріне тәуелді еместігін көрсетеді. Бұл — ұлттық банк жүйесінің тәуекелге төзімділігі жоғары екенін білдіреді.

Қазақстан үшін бұл не білдіреді? Біріншіден, банк секторы — ел экономикасының тірегі. Екіншіден, табыстылық деңгейі жоғары болғандықтан, банктер цифрлық трансформацияға, жаңа өнімдерге инвестиция сала алады. Үшіншіден, ШОБ несиелеуінің артуы экономиканың әртараптануына жол ашады.

Бірақ мұның барлығы — дұрыс реттеуді қажет етеді. Тұтынушылық несие тым жылдам өссе, халықтың қарыз жүктемесі артып, бұл әлеуметтік және қаржылық дағдарысқа апаруы мүмкін. Сол себепті Ұлттық банк пен басқа да мемлекеттік органдар осы трендтерді мұқият бақылап отыруы қажет.

Қорытындылай келе, Қазақстанның банк секторы тұрақты, табысты және алдағы уақытта экономиканың нақты секторына тиімді жұмыс істеу үшін жақсы негізге ие. Дегенмен, бұл әлеуетті толық пайдалану үшін — пайыз мөлшерлемесін реттеу, тәуекелдерді бақылау және теңгерімді несие саясаты қажет.

 

Дайындаған: Ален Серік, EconomyKZ.org порталының сарапшысы

Scroll to Top